Guri Barwaaqo:

Xeerka Abtirsiinta erayga af Soomaaliga iyo sidaan u arko

2011-06-29T09:04:00.001-07:00

Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’
hal_aqoon@yahoo.com

“For a traditional linguist like me “the Somali-word etymology” combining the linguistic and philosophical methods of investigation is somewhat mysterious, the more so it is interesting and attractive.”

Dr. Georgi Kapchits

1. Hordhac

Buugga la yidhaa ‘Abtirsiinta erayada af Soomaaliga’ ayaa dhowaan i soo gaadhay. Waxa muquuno ahaan iigu soo diray qoraha buugga Caliqeyr M. Nuur. Waanu ku mahadsan yahay. Kolkii aan buugga akhriyey, aadna uga baaraan degey waxaa ila qummanaatay inaan wax ka idhaa dadkana u soo bandhigo aragtidayda si la iila wadaago. Ugu horrayn, waxaan si kooban u dulmari bilicda iyo sida loo agaasimay qaybaha buugga. Intaa kadib, waxaan wax yar innaga xasuusin sooyaalkii ay farta af Soomaaligu soo martay, aniga oo sheegi doona waxay aqoon-yahannadii rabay in la helo far Soomaali qorani iskaga midka ahaayeen iyo waxay ku kala tagsanaayeen. Waxaan intaa raacin qaar ka mid ah go’aannadii ay guddidii af Soomaaligu soo saartay, aniga oo mar dambe u foodin doona aragtida lagu soo bandhigay xeerka cusub ee abtirsiinta erayada si loo ogaado waxa ay ku kala duwan yihiin. Ku dheeraan maayee, waxaan iyana wax ka tilmaami sida ay xeerarka afafku u samaysmaan iyo kaalinta af-yaqaannada. Intaa kaddib waxan wax ka iftiimin qaar ka mid ah god daloolooyinka faraha badan ee uu xeerka cusubi xambaarsan yahay. inta kale halkan ka sii akhri

Hadal baa hadhaa loo hadlaa

2010-06-03T12:04:00.000-07:00

W/Q Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’

Sidii hore looba yidhi
Hadalku wuu kala hufnaa
Han iyo heel buu lahaa
Godkiisa markaanad hayn
Hobaaq baa lagu dhacaa
Inaad ka hadhaa habboon!

Qoraalkii ladhkiisu ahaa ‘Aragtida Carraale iyo ta Gaarriye ee miisaanka maansada iyamaa mucweyn?’ ee ku soo baxay degelka http://www.somalilandstudies.com mar dambane lagu soo saaray degelka www.wardheernews.com ayaan ku dadaalay inaan kaga warceliyo codsi uu Prof. Carraale dhawr madalood kaga dhawaaqay. Codsigaasi wuxu innagu dhiirrigelinayaa inaan isku dayno sidii loo ogaan lahaa waxay ku kala duwan yihiin iyo sida ay u kala waxtar badan yihiin aragtida Carraale iyo ta Gaarriye. Si arrintaa looga niib gaadho waxan soo jeediyey siddeed qodob oo aan hal-beeg uga dhigay. Waxanan in taa ku daray inaanay aragtidaydu ahayn mid bir lagu jiray oo laygu diidi karo, wax lagu biirin karo, waxna laga dhimikaro. Ujeeddadaydu may ahayn in muran ka aloosmo. Waxanse filayey inuu qoraalkaasi hormood u noqodo baadhitaan iyo barasho hor leh oo loogu noqdo labada aragtiyood ee Miisaanka Maansada oo haddii la hormarin karo la sii hormayiyo. Hayeeshee, nin isku magacaabay Idiris M. Ali baa qoraal falcelis ah oo la yaab badan lana yidhaa ‘kala saaruhu muu isa saaro soo saaray ( www.wardheernews.com).
inta kale ka akhri halkan

Aragtida Carraale iyo ta Gaarriye ee miisaanka maansada iyamaa mucweyn?

2010-05-26T12:52:00.000-07:00

W/Q Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’

1. Hordhac

Miisaanka maansadu waa xeerka fagaasa maansada ee kala duwa tixda iyo tiraabta. Haddii aan si kale u idhaa waa xeerka sheega waxay jiifto kaga duwan tahay geeraar, ama gabay kaga duwan yahay buraanbur, iwm. Haddaba, xeerkaasi maaha mid uu Carraale ama Gaarriye leeyahay ee waxa iska leh af Soomaaliga. Hayeeshee, Carraale iyo Gaarriye waxay ku dadaaleen inay helaan sida uu xeerkaasi u adeegsamo. Dooddii, haddaba, ku saabsanayd mid koodii hor helay miisaanka maansada waxan filayaa in laga soo gudbay. Loomana baahna in dib loogu xiiqo. Waxase loo baahan yahay in si dhab ah loo barto labada aragtiyood lana ogaado waxay ku kala duwan yihiin lana tilmaamo aragtida hadda ku habboon maaraynta xeerkaasi. Haddii midhkaa lagu guuleysto, waxa hubaal ah in markaasi laga warcelin karo codsigii Borof. Carraale uu dhawr madalood kaga tibaaxay ee ahaa in la kala ogaado labada aragtiyood, tiisa iyo ta Gaarriye, midda mucweyn. Haddii midhkaa la bilaabo waxan filayaa in loo gudbidoono heer aan la kala xulanayn Gaarriye iyo Carraale ee waxa la kala dooranayaa ay tahay aqoonta ay inna soo hordhigeen. Iyada oo mid kasta lagu tixgelinayo sida iyo qaabka uu u adeegsaday aragtidiisa.Inta kale halkan ka akhri

Gabayga iyo Waqtiga

2010-05-10T12:56:00.000-07:00

Xasan C. Madar

nabaadiino@yahoo.co.

Bal u fiirso:

Xaaji Aadan Afqallooc wuxu ahaa nin la yaab leh, suugaantiisu waqti walba way la socotaa. Bal eeg gabaygiisan:

Laba boqol nin maaliyaddu tahay tirada loo dhiibay

Oon tacabbo baadiye lahayn tuludi waa maale

Oo toban baloodh jeexday oo tumanayoo keefa

Iyana waa tabaalaha waqtiga taynu aragnaaye

Tu kaloo ka daran baa jirtee taana bal an sheego.

Wixii uu afartan gu’ ka hor ka hadlayey baa ilaa maanta taagan. Alla ninku aragti dheeraayee!!! Gabaygiisuu waqti walba wuu la socdaa.

Waxa ka daran Cabdillaahi Suldaan Timacadde. Gabaygiisu ma duugoobo, casri walba wuu nool yahay. Bal eeg gabaygiisan:

Dir dir la isu laayiyo intaan weerar daba joogno

Ooy dumarku weerkii sitaan danabadii waayey

Uu sida dareemada u yaal meydku dibaddiinna

Wallee doogsan maysaan haddaad dunida joogtaane

Rag aragti fog leh bay ahaayeen, iyagoo kale Soomaali ma soo marin! Waxay konton sano ka hor sheegeen baa maanta muuqda!

Ereyadaa kor ku qoran iyo kuwo la mid ah baynu in badan maqalnaa. Markiiba waynu qirnaa runnimada gabayadaa. Markasta oo aynu dhegaysanno gabayadaa waxa ugu weyn ee aynu ka faa’iidnaa waa inaynu qirno inay yihiin gabayo heer sare ah oo waqti kasta la socda, raggii tiriyeyna yihiin rag indheer garad ah oo meel durugsan wax ka arka. Halkaa hoos ugama sii degno. Kuma sii dhaadhacno nuxurka gabaygu sido iyo farriinta uu xambaarsan yahay. Uma dhaqaaqno inaan wax ka qabanno oo toosinno dhaliilaha gabaygu tilmaamayo. Waxaynu ku raaxaysannaa dhegaysigiisa iyo in midkeenba mid u tebiyo.

Halkaa waxa imanaysa weydiin. Waa inaan isweydiinno: Ma gabayga ayaa ah mid waqti walba la socda mise mushkiladdii uu ka hadlayey ayaa waqti walba la socota? Haddii dhaliilaha uu tilmaamayaa ahaan lahaayeen kuwo meesha ka baxa ma la odhan lahaa gabaygii waqti walba wuu la socdaa? Ma soomaalida ayaa gabayga qalad ka fahanta oo halkay ka garan lahaayeen dhaliisha gabayga ama abwaanku tilaamayo ayey u bogaan qotodheerida midhaha gabayga, kaddibna waxay isku qanciyaan in gabaygu waqti walba la socdo oo waxay illaawaan wax ka qabashada dhaliishii?

Meelaha had iyo jeer gabayada jaadkaas ahi tilmaamaan waxa ka mid ah:

1. Hogggaanka:

Danbi kuma hadlaayee ma arag ma'arag dawladdaan rabaye

Isma doorin gaalkaan diriyo daarta kii galaye

Dusha midabka soomaali baad dugulka mooddaaye

Misna laguma diirsade qalbigu waa dirkii Karal'e

Meeshaan dad aan urursho iyo darar ka eegaayey

Iyaba waa darxumo ii hadhaye dacar miyaan leefay

.. Daab gudinmo weli sooma jarin wiilashaan diraye

Halka dunida lagu geeddi yahay deyiba maayaane

Ummaddii daryeel weli ma helin daacadda ahayde…

(Qaasin)

Hoggaan xumadii weli way jirtaa, gobannimadii iyo dawladnimadiina wax laga faa’iiday la garan maayo.

2. Bulshada oon baran xisaabtanka iyo wax ka beddelka qaab nololeedkooda:

Haddii aan wuxuun laga qayirin qaabka nolosheenna

Qarnigaa dhammaadiyo ka xiga qaa’im iyo daa’im

Qadoodi iyo waa lama huraan qax iyo eedaade (Luggooyo)

Dambiilaha waa la taageeraa, musuqmaasuqa waa la necebyahay waana la jecelyahay. Haddii nolosha la qorshayn lahaa, wax-qabsi loo dhaqaaqi lahaa, nabad iyo barwaaqo lagu saldhigan lahaa oo colaad iyo qaxooti laga badbaado, gabaygaasi ma noqon lahaa mid waqti kasta la socda?

3. Qabyaaladda:

Doc hadday u wada jeedsatooy dhowrto danaheeda

Ooy duul walaala ah tahay ooy duunka ka heshiiso

Dadka kama yaraateene ways dabar jaraysaaye

Dubba madaxa wayskala dhacdaa daa'in abidkiise

Goortay is wada dooxataa daad u soo geliye

(Timacadde)

Qabyaaladdu waa sidii, waabay ka sii xuntahay. Mar walba is-bahaysi qaldan baa lagu jiraa. Waxa la isku bahaystaa sharka. Iskaashi iyo wax wada qabsi ma jiro. Haddii qabyaaladdu meesha ka bixi lahayd, ma noqon lahaa gabaygaasi mid maalin walba taagan?

4. Caddaaladda:

Goortaad maxkamadaha tagtaad tacajabaysaaye

Tabnigeeda xaajada ninkii taabi kari waaya

Inkastood xaq taabida waddo iyo marag cad oo taagan

Ama aad xujada toosisoo looyarku istiilo

Gartu hadalka kuuguma tagtee taagtu waa lacage

Iyana waa tabaalaha waqtiga taynu aragnaaye.

(X. Aadan Af-qallooc)

Haddii caddaalad darradu meesha ka bixi lahayd, saamayn intee leeg buu yeelan lahaa gabayga Tabaalo ee Xaaji Aadan?

5. Ididiilo:

Dirridaa abaarta ah marbaa doog kasoo bixiye

Dibjirkiyo marbay reer miyigu daasadaa qubiye

Mar uun buu digiigixan raggii daalanaan jiraye

Dibnihii shakaallaa marbaa dooda loo furiye

Markaasaa la daydayi xaqii naga dahsoonaaye.

(Qaasin)

Rajadii xilligaa la qabay quus baa laga taagan yahay. Weli waa la tebayaa intaa uu abwaanku konton gu’ ka hor tebayey. Weli dirridii waa abaar, doogna kama soo bixin; xaqii dahsoonaa weli waa dahsoon yahay; baahida iyo abaartuna sidii hore kaba sii daran. Haddii rajadaa la gaadhi lahaa miyaan fikirka abwaanku dhinac kale isku rogeen?

Gabaygaa aynu leenahay waqtiga ayuu la socdaa wuxu inna tusayaa halka dhibaatadu innaga haysatay berigaa abwaanku tiriyey iyo in dhibaatadaasi weli inna haysato.

Si gabaygu aanu waqtiga ula socon maxaa loo baahnaa in la beddelo? Mise loomaba baahna in gabaygu waqtiga ka hadho oo madadaaladeenna iyo maaweeladeenna ayaa hoos u dhacaya?

Gabayga iyo waqtiga aynu kala reebno. Oo sidaynu u kala reebnaa?

Aan wax ka qabanno xaaladda gabaygu ka hadlayo. Aan dhaliisha daweyno. Markaa gabaygii wuu ka hadhi waqtiga, dibna u odhan mayno waa gabay waqtiga la socda.

Sidaas ay tahay Gabaygu meesha kama baxeen oo si kale ayuu taariikhda ugu jiri lahaa. Waxa la ogaan lahaa in waqti jaadkaas ah la soo maray oo laga soo gudbay ayna tahay inaan dib loogu noqon. Gabayo taariikhda laga barto ayey noqon lahaayeen. Waxay meesha ka saari lahaayeen in gabayaaga maantu isla mushkiladdii Timacadde iyo Xaaji Aadan ka gabyeen ka gabyo.

Abwaannada soomaalida ee ka hadlaya waayaha noloshu way badan yihiin. Dhowrkaa abwaan iyo dhowrkaa gabay ee aynu soo qaadannay waa uun tusaale kooban inaan gabaygu ahayn mid mar walba waqtiga la taagan yahay la socda balse mushkiladdii la daweyn lahaa tahay mid goor walba taagan.

Gabayaaga soomaaliyeed xilli kasta iyo goor kasta mushkilad isku mid ah buu ka gabyaa. Gabayaaga casrigan badankoodu ma soo kordhiyaan wax ka duwan waxay soo kordhiyeen gabayaagii hore . Noloshii ay ku noolaan lahaayeen ee ay ka gabyi lahaayeenba meesha ma jirto. Waxay noolyihiin noloshii shalay oo ay ka gabyaan. Noloshii maanta ayaa maqan oo shalay baa la noolyahay. Sheekadu waa iska daba wareeg.

Ma dorraato raadkaan dhigaan dib ugu soo laabtay

Sidii aan dayeysanahay miyaan dawgii ka habaabay!!

-Qaasin-

Marka noloshii shalay laga baxo ee ay noqoto taariikh la soo maray. Marka noloshii maanta la helo ee ay noqoto mid baadi-soocdeeda leh oo tii shalay ka duwan; kolkaas gabay kastaa wuxu noqon doonaa mid xilligiisa ku eg oo aan maalin walba la odhan wuu la socdaa illayn mushkiladdii uu ka hadlayey laga baxye.

Sooyaalka Abwaan Xasan Cilmi Diiriye

2010-04-12T19:03:00.000-07:00

Alle ha u naxariistee Abwaan Xasan Cilmi waxa uu ku dhashay miyiga gobolka Awdal (Somaliland) goobta la yidhaa Carraweyne sannadkii 1925kii. Xasan miyiga ayuu ku koray kuna barbaaray. Kuraynimadiisiiba waxa uu ahaa barbaar firfircoon oo fahmo badan.

Xasan Cilmi qoys xoolo dhaqata ah buu ka dhashay,sida uu sheegay intii uu noolaa mar lagu waraystay Telefiishanka Jabuuti(RTD) aabbihii iyo hooyadii midna ma gabyi jirin,halkaa waxa ka muuqata hibadii Xasan u lahaa suugaanta inay ahayn mid hidda-raac ah ee ay tahay mid isaga Ilaahay gooni ugu mannaystay.

Mar la weydiiyey inuu wax tirin jirey intii uu miyiga joogay,waxa uu ku war celiyey,berigii aan miyiga joogay haba yaraatee waxba maan curin, hasayeeshee suugaanta dadka kale tiriyaan ee dhegahayga ku soo dhacda dhakhso ayaan u xafidi jirey. Islaan qaraabo aan hayn oo la odhan jirey Saxarla Kuul ayaa beri aan yaraa haweney kale buraanbur u tirisay buu yidhi. Buraanburkaa anoo xafidsan uun baan is ogaaday runtii. Tuducyadiisiina kuwan baa ka mid ahaa!

Anaa faanaye Foodhyo waxaad tidhaa
Geeleygii cascasaa candoolnimo kuma ogeyne
Caasha-badhi yahay ma adigaa candhada ka cunay Sii akhri

U hiisha afkeenna

2010-04-08T08:34:00.000-07:00

Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’
Sunday, 14 March 2010 15:10

‘U hiisha afkeenna’ ujeeddadeedu maaha af Carabiga naca ama Diinta ka fogaada, mana aha afafka reer Yurub jeclaada. Hayeeshee, waa qayladhaan iyo baraarujin u socda inta af Soomaaliga ku hadasha, iyo inta danaysa, yar iyo weynba. Halkan ka sii akhri

Somaliland Studies Inaugurated

2010-04-02T11:29:00.000-07:00

Hargeysa, Somaliland, March 27, 2010 (SL Times) – This week marks the inauguration of Somaliland Studies, or to be more accurate, the resurrection of Somaliland Studies as a discipline. The word resurrection is a more accurate description because Somaliland used to exist as an autonomous and full-fledged field of study but once the country lost its independence as a result of the union, Somaliland studies was appropriated by Somalia studies. However, with Somaliland’s reclamation of its independence, it is only logical that Somaliland Studies should be re-established as an independent discipline of inquiry. The good news is that Somaliland Studies has been re-established, and as a first step, it now publishes the Journal of Somaliland Studies (it is relevant to mention here that a publication called The Somaliland Journal used to be published in the fifties which featured the works of such luminaries as Andrzjewski).

For more information go to http://somalilandstudies.com

An Evening In Defense Of The Somali Language

2010-02-28T15:00:00.000-08:00

Hargeysa, Somaliland, February 13, 2010 (SL Times) – The Hargeysa Readers’ Club organized a literary event called “The intellectual and the Hargeysa Readers’ club”. The event took place at Imperial hotel and the main speaker was the Somaliland writer Abdirahman Abdillahi Farah (Ina Guri Barwaaqo) who lives in Canada and is currently visiting Somaliland. The topic of Mr. Barwaaqo’s presentation was the richness of the Somali language and the damage done to it by the combined effects of neglect and abuse by Somali speakers as well as threats of being overwhelmed by foreign languages.

The program was opened with recitation from the Holy Quran, then the master of ceremony, Khalid Jama Qodah, invited the coordinator of the Hargeysa Readers’ Club, Mr. Muhammad Dahir Hassan to the microphone. Muhammad Dahir Hassan addressed the need for Somaliland’s youth to assume more responsibility since the older generation is fading away.

The writer Hassan Abdi Madar spoke about Barwaaqo’s book “Magac Bilaash Uma Baxo” on the meanings behind Somali names.

The well known author Boobe Yusuf Duale expressed concern about the grammatical mistakes that are often made by Somali journalists. He advised that special attention must be paid to the Somali language and warned that “if our language is not nurtured, we will cease to exist.”
The poet Yusuf Shaair and Muse Abdi Elmi (one of the officials of the University of Hargeysa) also spoke about the importance of teaching and learning the Somali language.

Hargeysa Readers’ Club meets once a month, and its motto is: today’s readers are tomorrow’s writers.
Mr. Barwaaqo’s presentation dwelled on the rural source of Somali culture and traditions as well as the richness of the Somali language.

Mr. Barwaaqo is the author of eight books and the editor of the literary journal Hal Aqoon.
In addition to Barwaaqo’s lecture, thirty two intellectuals, poets and academics from Somaliland, Puntland and south Somalia held a meeting in Hargeysa, last week, in order to set a standard for Somali terminology that could be used in teaching classes in elementary and middle schools. These are just two examples of a recent upsurge in academic, intellectual and literary activities in Somaliland which gives credence to Barwaaqo’s observation: “Hargeysa used to be the home of Somali art and culture but now it is the home of Somali knowledge, art and culture.” Source Somaliland times.

Madal la isku Arkay oo loogu Magacdaray u Hiilinta Afka hooyo oo Xalay lagu Qabtay Magaalada Hargeysa

2010-02-23T04:21:00.000-08:00

Hargeysa (SDWO 03/02/2010) – Madal la isku arkay oo lagu qabtay Imperial Hotel, waxa lagu suntay weedho ay hal ku dheg u yihiin Habeenka Aqoonyahanka C/raxmaan C/laahi Faarax ( Ina Guri Barwaaqo ) iyo Naadiga Akhriska ee Hargeisa, iyo weeedh ka hoosaysey oo u dhignayd, “ U hiili Afka Hooyo”.

Sidii lagu yaqaanay waxa soo qabanqaabiyay Naadiga wayn ee HRC, Xaflada ka hor intaanay bilaabmin dadka waxa aad ka dareemaysay xiisaha gaarka ah ee ay u hayaan Madashan caawa kulmin doonta iyaga iyo aqoonyahanka, dhalinta iyo martisharafta aadka u tirada badan ka sakaw Goobta waxa diyaar ku sii ahaa Qorayaal iyo Abwaano Miisaan culus leh Boobe Yusuf Ducaale, Xasan Cabdi Madar, Abwaan Aw-geedi, Aqoonyahanno Jaamacadaha wax ka dhiga iyo Guud ahaan asxaab ay iskufil ahaayeen Aqoonyahanka Dhamaanna diyaar u ah Hiilka Caawa looga baahanyahay.

Hoos hadii aynu u soo degno waa qoraagii Xasan Cabdi Madar oo weedho kooban oo mug leh ka soo jeediyay Madasha, waxa uu ka waramay kaalinta Qoraaga Buugtiisu ay kaga jiraan u hiilinta afka Hooyo, tusaale waxa uu u soo qaatay Buugiisa Magac Bilaash kuma baxo oo uu tilmaamay In dhalinta guurka ku cusubi la soo xidhiidhaan si magac ay ugu dooraan Wiilkooda Curad balse buugga uun uu dib ugu noqdo si magac ku haboon ugu sheego, qoraagu waxa uu tibaaxay inaanu u helin Jawaabo waafi ah oo kaga yimaad shisheeyaha dunida kale, sida maxaa idiin gaar ah Cunto iyo Hu.

Qoraaga Boobe Yuusuf Ducaale oo Hugiisa aad ka dheehanaysay isaga iyo Aqoonyahankuba inay ku labisnaayeen Huga u gaarka ah Dhaqankeena ayaa isna ka mid ahaa Marti sharaftii Madasha ka hadashay waxa uu u mahadnaqay Golaha Akhriska Hargeisa oo uu ku amaanay kaalinta iyo Xilka ay isa saaraan, intaa ka dib Qoraagu waxa uu si tiiraanyo leh uga waramay Meelaha ugu xaradhaamada badan ee Afku ka liicay ay ugu horeeyaan Telefishanada, Boodhadhka, Jaraaidka, waxa uu tilmaamay inaan abtirsiini jirayn hadii aan loo hiilin Afkii Hooyo, Boobe waxa uu tilmaamay inuu aad uga tiiraanyaysanyahay inuu arko afkii hooyo oo geeriyoonaya Geeri aayar aayar ah. Qaybta kale ka sii akhri

Hibada Eebbe iyo Abwaan Ganey

2009-12-30T00:47:00.000-08:00

Wednesday, 30 December 2009

By:Rhoda A. Rageh (Farshaxan.com)

Hassan H. Abdullahi (Xasan Ganay) is a brilliant bard equal only to Shakespeare in eloquence and natural gift. He is equal only to Milton in his use of oxymoron and surpasses the sensitivity of Wordsworth. His superior intelligence enables him to draw from a vast reservoir of vocabulary, which is why his poetry touches the deepest feelings of humanity. His precise expression does not boast the gift of western education.

He does not dwell on his knowledge of Greek and Latin nor draws from genres and conventions of ancient role models; rather he relies only on the basin of God given natural talent. He does not write or read. Therefore, his beautiful expression needs to be preserved for the longevity of the Somali language and cultivation of culture as well as to reserve his rightful place in history. A poet of his kind should not be forgotten. His western counterparts rest on their laurels as poet laureate.
He is a Somali poet and like many before him, his poetry will be remembered only in fragments, which without his sensitivity will be rendered mere utterances unless something is done now. He is not only a Poet; he is also a Play-write who has written plays about every moment of our recent history. I have discovered the Poet few years ago quite by accident when in a stretch of boredom, I straightened a discarded, creased paper. Although the occasion of the poem I am about to discuss is sad, my encounter with the Poet was pleasurable
and has since exhilarated my aesthetic sensibilities.

The Poet eulogizes a mortal whose service he has hallowed. The name of the poem is Garab Daar. His strong intuition observes and enshrines the intuition of the deceased who he describes as one who had cultivated intuition through fine observation. Intuitive feelings and keen observation are as
entangled here as the feelings of the poet and deceased.

I divided the poem into stanza and in my own observation will try to point out the turns in the poem. The first stanza captures the Poet's sense of disbelief on the demise of his friend thus still keeps him alive at least in deed.

Godka Hanadkii lagu riday Gurmadkiisi Aaskiyo
Gogoshii Tacsiyihiyo Gabayda Baroorta ah
Rag Intay gundhinayeen, Gurigayga kama bixin.
Mana gabin halkaygee, Waxaa aan la gaabshee,
Gadaal ii ridaa jirey, Geeddigaasi waa kow
Guuraaoo hadana raray Goashiyo iyo xasuus ba leh.

The Poet's physical absence from the services and wakes of the deceased is juxtaposed with his
powerful feelings of loss. While some focus on the mundane rituals mourning the deceased; the Poet
withdraws into himself and searches for his own sense of loss. Therefore, his absence is a presence
in which he immortalizes the man in the grave. While some dig deep into the earth to hide his corpse,
the Poet digs deep into his memory and brings out the immortal soul. The first stanza ends with a
refrain by which the poet makes many turns. Memory embraces joyful past with painful present.
He recollects the dark days of Siad Barre and their mission together.

Gulufkiyo colaadii Innagiyo gumaystii,
Gobanimo u dirirkii Raggii guuro bahallaha,
Gaadmiyo badheedhkaba U guntaday dalkoodiyo,
Inta goalka dhalisiyo, Gaashaan biruu haa
Gocoshaiyo xasuusba leh

The Poet leaves his feeling unattended like the hanging refrain that runs through the poem;
hence epitomizes the loss of his friend and the loneliness of his feelings. The deceased national
hero was a shield (one of many metaphors to characterize him) in the battle against Siad Barre.
Characterization which continue to intensify in the following lines serves both as a tribute to
his friend's courage and chides the temerity of his rivals.

Wuxu gaadh ka hayn jirey, Danta Guud xilkeedoo.
Waligii nin Guurtiya Gaf wuxuu ku raacaa
Iyo wuu gardaran yahay Guubaabideediyo,
Baaqiyo Guhaadiyo In la geeddi geliyiyo
Hadba geesta dhawrta leh, In uu gudin u daabiyo
In uu dhacan u gooyee, Gocor iyo Rifaa jira
Raadkiisa gurayoo, Garbo la hadhsanaayiyo,
Gebi baa dullamoo, Waxa dhacay gunweyniyo
Geedkii xabriireed. Geesaaska fiintiyo
Guumaysta taahdiyo Galowga iyo xiidkii
Waxay giida la hayeen Danab lagu goblamayoo
Galbaday ogaadeen Garabkii dugsoona .
Gabayoox lal badaniyo Gabadanaa ka socotee
Goobtii qaboobaa!! Markaan gudub jaleecaba
Galiilyaa I qabatee, Geeridu xumaydee.
Goblan talo aduunyooy Mrkuu geesi hoydaba
Garshaaa u oydee Siduu gabaygi Cali yidhi,
Waxan ahay geddiisee, Intuu gooni u laha
Farta waxa ku godi jiray Inta gowska xeershiyo,
Gurtan raaca liitee, Wuxu gudiyo Moxamuud
Wuxuu galay intii ogi Gocoshiyo xusuusba leh.

Inta kale ka akhri

illeen Farxadduba waa Afka

2009-12-27T04:25:00.000-08:00

Cismaan Nuur Ducaale, tiraabe@hotmail.com .

ileen Farxaduba waa Afka(Luuqada) Waa fiid dambe oo ay goorsheegta magaalada Landhan labaatan ilbidhiqsi weydaaratey tobankii. Barocibaadeedda oo gurigeyga duleedkiisa ah ayaan ka soo lugeeyey kadib markaan soo tukadey taraawiixdii. Markaan hoyga soo galay ee aan bixiyey kabihii aan illanaa ayaan shiday fogaaldaymoodka si aan u daawado wararkii Universal TV. Markii weriyuhu war iyo wacaaal wuxuu carroedeg gudo iyo debedba ka hayey uu gadhka noo geliyey ayaa waxa soo boodey bandhig kale oo warka ku daba nabnaa. Waa bandhig aanan markaa u tooga hayn balse aan u riyaaqay kaas oo ku saabsanaa tartanka quraanakhriska carruurta Soomaaliyeed oo lagu qabanayey barta-tebinta(studio) ee Universal TV.

Goobta waxa fadhiyey dad waalid iyo carruur u badnaa balse ay weheliyeen qolyo kale oo ahaa gacan ka geystayaashii bandhiggan isaga ah iyo garsoorayaashii tartamayaasha kala saarayey. Gabdho iyo wiilal bay isugu dhafnaayeen carruurta tartamaysey, da’ ahaanna way is ceshanayeen oo waxay ahaayeen isku ayni badankoodu marka laga reebo wiil iyo gabadh 8 jir iyo 6 jir kala ahaa. In kastoo aanan la billaabin oo bandhiggu iga horreeyey haddana wacdaraha carruurtu dhigaysey ee cod-macaanida, hannaanka bilida akhriska iyo kor ka qaybsanaanta quraanku ay ku dheehnayd ayaan aad ugu bogey. Hilowgaas igu beermay ayaa igu kellifey in niyaddayda oo dhami u hoggaansanaato dhegeysiga ubadkan khayreed ee quraanka kariimka ah qud-qudhinayey. Haadba haad kici oo tartame kastaa kii hore wacdarihiisii i illowsii balse waxan aad ugu nastay wiil aan u malaynayo inuu ka yimi ama ka socdey malcaamadda “Al-nuur.” Waxan muquurtay mowjado naxariis ah markii uu wiilku billaabay aayado ka sheekaynaya DUL-QARNEYN iyo jeefaggii dheeraa ee uu galay iyo hore looma aragyaduu mutay ilaa uu gaadhayey barta JUUJ iyo MA’JUUJ hundudaan kuwaas oo uu halkaas ku naxaasey si aanay debedda ugu soo bixin.

Waxay sidaas ahaataba gebagebadii bandhig tartameedkii ayaa la soo gaadhay iyadoo hadalkii lagu wareejiyey garsoorayaashii oo ahaa saddex nin oo magacyadooda erayga SHEEKH ku wada lammaanaa. Ninkii dhexda fadhiyey baa hor qaatay oo u baxay waxa erayadiisii ka mid ahaa “Dadku markay tartamaan qofna waa FAA’IS qofna waa QAYRUL FAA’IS” oo haddii aan afsoomaali u rogo noqonaya “Qof badiya iyo Qof laga badiyo.” Shiikhu isaga oo hadalkiisii sii wata wuxu yidhi “Al-markasul uulaa waxa helay wiilka magaciisa la yidhaahdo hebel hebel waxanu helay TISCA WA TAMAANIYIIN WA NISF” oo afsoomaali ahaan noqonaya “kaalinta koowaad waxa helay wiilka hebel hebel oo keenay sagaal iyo siddeetan iyo badh dhibcood.” Intaas kagama uu hadhin ee wuxu ku sii ladhay shiikhaas garsoorayaasha ka mid ahaa erayo iyo weedho aad u fara badan oo afcarabi aan badhxanayn ahaa. Inta kale halkan ka sii akhri

Aqoontii iyo ilbaxnimadii Soomaalida

2009-11-22T10:22:00.000-08:00

C/raxmaan Faarax ‘Barwaaqo’
hal_aqoon@yahoo.com

Qoraal uu ladhkiisu ahaa ‘Soomaalidii hore iyo aqoonta maadiga ah’, (Posted on Thursday, September 24 @ 03:50:10 CDT by redsea-online.com) oo uu qoray nin la yidhaa Axmed Saleebaan Xirsi baa runtii aad ii soo jiitey. Waxanse dareemay inuu Axmed aqoontii inoo qadhiidhay oo uu faraguudkood wax inoogu dhiibay. Sidaasi awgeed waxan damcay inaan aragtidaa kobciyo oo aan ku badhitaaro ama ku kaalo intan soo socota. Ciddii in kale haysaana ha soo dawiso illayn waa tii hore loo yidhi talo rag waa biiro idaade. Halkan ka sii akhri.

BUUG LA JAANQADAYA QALABKA AAN ADEEGSANNO SOONA NOOLAYNAYA ERAYADA AFSOMALIGA KA DABAR GO’AYA

2009-10-13T15:46:00.000-07:00

( EREY BIXINTA COMPUTER-KA ) Qalinki: Fu,aad Cabdilaahi Xassan Fuaad_phy@hotmail.com

Hargeisa (GNS)- Waxay ahayd maalin jimce ah markii aan u diyaar garoobay salaadda. Waxaan yara tagay suuqa meelaha fagaarayaashaa ah ee la iskugu yimaaddo, anigoo ku talo galkaygu ahaa in aan meelahaa suuqa kasii sharaabo inta aanay salaadda gaadhin. Waxan soo maray koox dhalin yaro ah oo doodaysa. Kadib markii aan fadhiistay ee aan in mudo ah dhagaystay tuduca ay ka doodayaan iyo gundhiga sheekada, ayaan ogaaaday in ay ka doodayeen buug wakhtiyadan danbeba aan ku arki jiray degellada lagu soo bandhigo buugaagta sida redsea-online, ururka qoraaga Somaliland, degelka dhaqanka iyo suugaanta farshaxan iyo degelka suugaanta iyo dhaqanka aftahan. Waa buug uu qoray C/raxmaan C/laahi Faarax (Barwaaqo) magaciisana la yidhaa halbixinta ereyada computerka. Doodda waxaan ku soo gaadhay goor ay sii dheelmanayso dhalinyartii dooddu ka dhaxaysey oo u qaybsanayd laba kooxood. Koox tilmaamaysay in aan qoraagu adeegsan afsoomaaligii saxa ahaa balse adeegsaday ereyo aan afsoomaaliga ku jirin ama laga isticmaalo meelo kale oo ka baxsan bulshadeena. Halka kooxda ka soo horjeeddaa ay si xooggan ugu doodaysey in weedhahaasi ay yihiin weedho iyo ereyo ahaa alaabo aynu hore u lahayn oo dib innoogu soo noqday qoraaguna uu dib u bakhti afuufay. Faahfaahinta ka akhri

Buug Cusub

2009-10-03T15:05:00.000-07:00

La soco buugga cusub ee la yidhaa Nomad Diaries oo ay qortay Yasmiin Maxamuud kaasi oo dhowaan soo bixidoona . Faahfaahinta ka akhriso halkan

Barwaaqo Puts Together Collection On Somali Prosody

2009-09-18T05:28:00.000-07:00

Hargeysa, Somaliland, September 12, 2009 (SL Times) –

Abdirahman Farah ‘Barwaaqo’, a writer, publisher and connoisseur of Somali arts and literature has done Somalis a great favor by putting together all the published material regarding the dispute between poet Muxammad X Dhamac (Gaarriye) and professor Abdillahi D. Guleed. The dispute was about who was the first to discover the rules of Somali prosody. The controversy went on for some time and raged in different continents. The material was initially published in various websites and other locations. Abdirahman Barwaaqo’s compilation takes the reader through the whole journey of how it started all the way to how it ended. The collection is entitled “Dirkii Ina Sanweyne iyo Murankii Miisaanka Maansada”.

Gar Cadaawe: Ma Dhabbaa Mise Waa Dhalanteed?

2009-09-15T22:48:00.000-07:00

Waxa qorey Barre Guulane

Saaka ayaan redsea-online ku arkay maqaal iga yaabshey oo uu qoray ninka la yidhaahdo Waayeel. Cinwaanka maqaalku waa Gar Cadaawe. Markaan maqaalkaa akhriyey ayaabaa maskaxdayda waxa ku soo dhacay maqaal ka mid ahaa maqaalladii faraha badnaa ee miisaankii maansada oo aanan hadda cinwaankiisii iyo ciddii qortayba xasuusnayn. Maqaalku wuxu ku sheegay ninkan la yidhaa Waayeel inuu yahay nin hurdo ku jira oo riyoonaya. Maalinkaasi aad baan hadalkaa ula yaabbanaa. Maanta ayuuse midhkii ninkaa lagu sheegayey dhab yahay oo aan kii u garaabayaa. Halkan ka sii akhriso

2009-08-31T23:13:00.000-07:00

Dirkii Ina Sanweyne iyo Murankii Miisaanka Maansada

Waa buug elegtarooniga oo laga diyaariyey dooddii xiisaha badnayd ee Miisaanka Maansada. Haddii aad xiisaynayso faahfaahinta halkan ka sii akhriso.

Dhaqan-goob

2009-08-05T23:23:00.000-07:00

Waxa curisay Canab Guuleed Maxamad.

Qalinkii Cabdalla Xaaji Cusmaan
Cabdalla_xaaj@yahoo.fr

Bishii May ee sannadkii 2008dii ayey Canab Guuleed u socdaashay tuulada la yidhaa Ismaaciil Diiriye oo ka tirsan gobolka Oodweyne, dhulkaas oo ah deegaankii ay Canab ku dhalatay kuna barbaartay. Canab intii ay socdaalka ku jirtay waxay indhaheeda ku aragtay dhaqan guur ku dhacay dadka, duunyada, deegaanka iyo qalabkii reer guuraga Soomaalidu adeegsan jireen. Haddaba gabaygan Dhaqan-goob oo ay kaga hadlayso arrimahaa murugada leh ayaa maskaxdeeda ka soo maaxday maalmahaa ay socdaalka ku jirtay. Canab Guuleed waxay gabaygan ku soo bandhigtay oo ay kaga qayb gashay bandhiggii dhaqanka, suugaanta iyo carwadii buugaagta ee loogu magac daray MOOGE ee Hargeysa ka socday 22kii-27kii bishii Juulaay 2009ka. Canab Guuleed gabaygan hodanka ah ee Dhaqan-goob waxay fagaarahaa ka tirisay galabnimadii bishu ahayd 24kii Juulay 2009ka, maalintaa oo ahayd xilligii loo qoondeeyey suugaanta haweenka ee bandhiggii MOOGE. Waxay ku bilawday sidan.

Ga’da gabay haddaan gacalkayow, guudka ka higgaadsho
Gilgishaye haddaan soo gembiyo, waxan la guuxaayo
Gobo’ runa haddaan sheego oon, gole ka faalleeyo
Garawshiiyo maan helin tolow, garasho waa yaabe
Anoo galab carraabaaya oo, beesha yara gaadhay
Gadaashaa dambaa layga yidhi, gacalo soo jooge.

Goortii an dayey dhaqanki baa, gacanta ii haadshay
Iguhaadiyoo wuxu i yidhi, ereyo gaagaaban
Goobteed ku hoyataan ku idhi, waan guntanayaaye?
Wuxu yidhi, “Go’doon baan ku jirey, goor iyo ayaane.”
Wuxu yidhi, “Warmaa laygu ganay, aanan geyahayne.”
Wuxu yidhi, “Anoo geydh qabaan, meel galluubnahaye.”
Wuxu yidhi, “Dadaw ii gurmada, goosan baan ahaye.”

Geesiga u sheeg buu i yidhi, garasha dheeraaye
Gaadhsii haweenkuu i yidhi, gaari dumaroo dhan
Waana gocasho aan sii qaboo, igu gedaannayde
Gabbalkii markuu dhacay miyaa, gama’la ii diiday.

Marku waagu galac yidhi miyaan, sahanka googooyey
Geestaan jalleecaba miyaan, xaalki garanwaayey
Hadba midab guhaadlayn miyaan, wada galiilyooday
Gacantayda dhabankii miyaan, guudka ku illoobay
Hayin gibisha loo jiidayoo, gaban yar loo dhiibay
Gucle orod waxaan daba socdaa, geeddi sii rarane
Dhaqan laga gudbaan goobayaa, meesha uu galaye
Godka loo qodaan waayo dheer, laga gayoonayne
I gargaar Allahayow adaa, gacan leh oo weyne.

Gudbay oo dabeed baylahdii, galay dedaalkeeda
Fardaa gaasabixin loo cuskaday, layligana geele
Guluf iyo colaadaha fardaa ugu, gadhqaad dheere
Gabbaan looma dhiibee nin raga, gacanta loo saarye
Geyi dheer ayaa lagu tagaa, orod ku gaadhaaye
Gurmadkiyo garmaamada markuu, fadalka goynaayo
Ee u geesi guudkiisa koray, ganafka soo haabto
Ee qurux u gaariyo xariir, guudka laga saaro
Gelbiskiyo damaashaadka iyo, gabadh la soo doonay
Iyana waa gob iyo caadadeed, gola ka heenseeye
Arrintaa ninkii garanayaan, gacal wadaagnaaye
Gaadiidku wuxu nagu ahaa, guunyo qaaliyahe
Gammaankii fardood wuu ka tegey, gobolladeenniiye.

Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Raggii doob-garfaankiyo lahaa, geeljiraha naaxay
Raggii geeshageeshayn jiree, timaha gaydhaystay
Guurdoonka nimankii ahaa, gacalku xiiseeyo
Geesiga raggii loo yiqiin, gacanta loo taago
Hubka geela loo qaato iyo, gumuca maadhiinka
Markay garabka saaraan raggii, gelayey taariikhda
Waran-gacan raggii qaadan jirey, ammase gaashaanka
Raggii laba go’iyo garan lahaa, guudka ka iftiima
Waa dhaqan gaddoomoo ka tage, gobolladeenniiye.
Gadaal dhalad dambaa soo bixiyo, guuto weerarehe
Gulufkay ku qaadeen dhirtii, gawda laga saaray
Waa gelengel kaymii ahaa, gees walba u raace
Galoolkiyo maraageenni baa, sii gabaabsi ahe
Ragga geela seeteeyey iyo, ramadka goohaaya
Iyaguna garaabada qallalan, gega ku ruugaaya
Habeenkiina guuraha ku taga, guriga reerkooda
Waa gurintir nagu soo baxoo, godobi noo taalle.

Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Guudiyo hablii loo yiqiin, Gaasiriyo Dhuuxo
Hablihii garayskiyo lahaa, summad kaloo gaara
Hablii timaha gadafeyn jiree, joogey gurigooda
Hablii geela laga bixin jiriyo, gaado faraskeenna
Hablii garangar beeshoo u taal, wada gargaaraayey
Ee qabyada ku geeraari jirey, gebagabaynteeda
Iyaguna gaddoomoo ka tage, gobolladeenniiye

Gurboodkii ka soo hadhay na nece, guri-dhiggoodiiye
Magaalada markay soo galeen, xaalkigaran waaye
Bac guduudan bay guri hortii, gega ka waabteene
Garaabiyo waxay iibiyaan, geed-xun iyo shaahe
Geyaankoodi baa gabay hadday, gebi dhacleeyeene
Haddaydaan ka gadanaynin may, gegeda joogeene
Goobtaana idinkaa na dhigay, garanna maysaane.

Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Ubbadii Gedaan-dheer, qumbiyo, goobti subaggeenna
Guda weyne kolay gii dhacdada, guri dhan qaadaayey
Xeedho gobi ku kulantoo gardhiyo, giringir loo yeelay
Iyo gocayo haanoo gadhoodh, subag ka soo goysa
Gurgur saabsanoy gaari dumar, gacanta soo saartay
Oo wada gingimanooy dhammaan, gadaw sibbaaqaysay
Marke gaar leh gorofkoo la culay, geela lagu maalo
Masaf garawga lagu haadiyoo, wada garaaraysan
Garka iyo dhegaatiga dhanrare, surradda loo giijo
Iyo waxaan garaad koobinoo, guriga hoos yaalla
Gawdiidka dhigaha iyo lool, quruxda loo gaafay
Iyo udub gengaanka u hayoo, guriga xooggiis ah
Gudbanow aloolkiyo kebdaha, baraley goobaysan
Harrar gobolba cayn yahay xariir, magaca googoosa
Gabdhihii samayn jirey ka tage, gobolladeenniiye.

Gob waxaan ku nahay dawlad, aan gaar u leenahaye
Gob waxaan ku nahay geedka iyo, gacal ku-sooryeyne
Gob waxaan ku nahay gaadhka iyo, gogosha hoos taalle
Gob waxaan ku nahay gooddigiyo, talo la guulaaye
Gob waxaan ku nahay gacanta oon, tacab ku gaadhnaaye
Gob waxaan ku nahay guunyadiyo, badaha guuxaaya
Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Garka iyo wadnaha ruux la jaray, waa galbanayaaye
Galawga iyo fiintaa ka ciya, roobka soo guda e
Xidhadhkii gasiinkiyo ahaa, gaadhka iyo hooska
Quruxdeenna gaarka ah haddii, ganacsi loo qaado
Nin garaabo siistiyo haddaan, gudinta loo diidin
Innagoo gumawna iyo caydh, gororku weeyaane
Nimanyahaw ammuuraha gedmada, ee la garan waayo
Naf go’daanu celinine nin ragi, waa gorfayn jiraye
Guntadoo ka kaca yeynu noqon, gegi habaas weyne
Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Goobtuu ku hoorana ma qoyo, geedku Genayow e
Daadkaa galgalad nooga tagon, xididka gaadhayne
Gebiyada biyaha goostay ee, naga gaddoomaaya
Gacammada haddii loo xidhoo, gudubka loo leexsho
Gubasho iyo oonka na helay, waan ka gami’layne
Geyigeennu wuxu noqon lahaa, godan barwaaqaade
Guntada oo ka kaca yeynu noqon, gegi habaas weyne.

Gudbay oo haddana baylah kale, layga gacan haadi
Ahminkaa gurguuranaya iyo, gorodda noo joogta
Gammaanka iyo geesley dhammaan, guunyadaan hayno
Goodirkiyo ugaadheenna iyo, gorayadii heeryo
Guyaal joogi maayaan haddaan, geedka loo tudhine
Guntada oo ka kaca yeynu noqon, gegi habaas weyne .

Allahayow gacmaha hoorsannee, barako aan guurin
Noo geli raggeenniyo kuwaan, haatan garan weynay
Allahayow gacmaha hoorsannee, barako aan guurin
Noo geli haweenkiyo gabdhaha, guudka fidhanaaya
Allahayow gacmaha hoorsannee, barako aan guurin
Noo geli gurboodkiyo dhallaan, guriga noo jooga
Allahayow gacmaha hoorsannee, barako aan guurin
Noo geli daruuraha giblane, guudka naga maydha
Gu’ onkoday xareed galacle iyo, rays gabbala yeesha
Oon gufaaco xoogliyo lahayn, gaydh wax naga laysa
Guullow Allahayow na sii, gacani waa taaye
Guntimaha isdhaafiyo Allow, garawgu noo beermo
Gasiinkana Allow nooga yeel, midhaha gaaxdooda
Oo maalka naga gudhan Allow, godol ku soo jooji

Abwaan Hadraawi Oo Qiray Inuu Gaarriye Ahaa Qofkii Ugu Horeeyay Ee Uu Ka Maqlo Miisaanka Maansada Suugaanta Soomaaliyeed.

2009-07-29T06:04:00.000-07:00

Hargeysa July 28, 2009 9 (Haatuf)- Abwaan Maxamed Xaashi Dhamac (Gaariye) ayaa shalay madal ku soo bandhigay inuu isagu helay oo dajiyey isla markaana qoray miisaanka maansada Soomaliyeed.

Abwaan Gaariye Waxaa uu faah faahin ka bixiyay inaanu ahayn qofka ugu aqoonta badan marka laga hadlayo dejinta miisaanka maansada Soomaaliyeed, balse isagu cilmi baadhis uu sameeyay u ku helay miisaanka maansada Suugaagta kuna qoray wargeyskii Xiddigta oktoobar taariikhdu markay ahayd 1976-kii, taas oo uu shalay ku soo bandhigay daliilo cad-cad iyo marag muujino.

Abwaan Gaariye, wuxuu arrintaasi ku soo bandhigay hadal dheer oo uu ka jeediyay madal dhaqameedka loogu magac daray Maxamed Mooge iyo Carwada caalamiga ah ee Hargeysa, oo xalay lagu soo gabogabeeyay Ambassador Hotel.

Abwaan Maxamed Xaashi Dhamac, wuxuu u mahad celiyay qaban qaabiyeyaasha kulankan ee maanta(shalay) ajandaha ku soo daray in laga hadlo miisaanka maansada, waxaanu tilmaamay in maansada Soomaalidu ay tahay mid ka dhaxaysa oo ay wada jir u leeyihiin qoomiyadaha Soomaalidu. Inta kala halkan ka akhri.

2009-03-30T23:11:00.000-07:00

Warside maaha ee waa
Aqoon side

Hal-Aqoon warsidihii
Hiddaha iyo dhaqankiyo
hanka iyo hiraalkiyo
Taariikhdeenna hodankiyo
lagu hilay garaadkee
heerkiisu weynaa
Helay oo guddoomee
mahad celinta iga hoo

Xasan Madar
Hargeysa/Somaliland

******
**
Haddii aad xiisaynayso Hal-aqoon ood rabto hal

dheeg iyo ka badan ama aad jeceshahay

inaad rukumato nagala soo xidhiidh
Hal_aqoon@yahoo.com

Doodda Miisaanka Maansada: Gardiid waa Alla Diid

2009-01-20T11:23:00.000-08:00

Waxa qoray: Cabdalla Xaaji Cismaan

[Cabdalla_xaaj@yahoo.fr

Sida ay dad badani la socdaan waayadan danbe waxa socotay dooddii ahayd kumaa daah furay miisaanka maansada Somaaliyeed? Ma Abwaan Gaarriye mise waa Macallin Carraale? Dooddaas oo ay ka qayb qaateen dad badan oo Somali ah oo dunida daafaheeda kala jooga. Waxay dooddaasi hadba heer soo martaba dabayaaqadii bishii November 2008-dii ayaa guddi is xilqaantay oo ka kooban aqoonyahanno soomaaliyeed oo deggan magaalada Oslo ee Xarunta dalka Norwey marti qaad u fidisay labada macallin ee Gaarriye iyo Carraale, si ay ugu garnaqaan. Garnaqaas oo labadooduba oggolaadeen, guddidaas markii ay horyimaaddeen labada aqoonyahaan, sidii uu xeerku ahaa ayay guddiddu garnaqa u bilowday oo waxay labada Profesoor mid walba gaar u waydiisay su’aashan.

Guddidan oo walaalahaa ah kuuna eexan, kaana eexan wixii ay kuu goyso ma ogoshahay? Haa waan oggolahay ayuu mid walba kaga jawaabay. Wixii intaa ka danbeeyay guddidu waxay bilowday garnaqii. Guddidu waxay dhego-furnaan ku dhegaysteen hadalladii labada macallin afkooda ka soo baxayay, waxa kale oo ay guddidu caafimaad qab ku eegtay qoraalladii labada dhinaca soo gudbiyeen. Guddidu wixii waydiimo ah ee ay uga baahnaayeena way ka dhamaysatay labadoodaba. Dabadeed guddidii ayaa gooni u baxday oo gartii dhan walba ka eegtay oo u rog-rogtay si xigmad iyo xilkasnimo leh.

Bishii December 5-teedi 2008 ayay guddidii is xilqaantay soo saartay go’aankeedi soona hor dhigtay labada profosor ee Carraale iyo Gaarriye iyo dadwaynihii kale ee arrintaa la socday intaba. Go’aankaas oo ahaa Pro: Maxamed Xaashi Dhamac (Gaarriye) ayaa ah Daah-furaha Miisaanka Maansada Somaliyeed, guddidu waxay go’aankaa u cuskatay caddayn uu Mr. Gaarriye keenay oo ah qoraalkii u horreeyay ee uu Mr. Gaarriye ku soo saaray Wargayskii Xiddigtii Oktobar lagu magacaabi jiray sannadkii 1976-kii bishii Janaury 17-keedi.
Somalidu waxay tidhaahdaa gartu nin way u go’daa ninna way ku go’daa, Gartii ku saabsanayd Miisaanka Maansada halkaas ayay ku go’day oo Mr. Gaarriye ayay u go’day. Dabadeed si cad oo aan madmadow ku jirin ayay labadooduba u oggolaadeen go’aankaa ay guddidu soo saartay, ayna isku gacan qaadeen.

Intaa dabadeed Pro: Carraale ayaa soo gocday oo qoraal uu ku diiddan yahay go’aankii ay guddidu gaadhay soo saaray, bishan January 2-deedi 2009-ka, qoraalkaa oo Pro. Carraale ku sheeganayo inuu isagu wali yahay daah-furaha Miisaanka Maansada Somaliyeed. Waxaa taa ii qiraya ayuu yidhi rag aqoon-yahanno ah oo uu magacyadooda xusay, waxa kale oo uu macallin Carraale sheegay inaanu aqbali doonin mar hore iyo mar danbaba inuu Gaarriye yahay daah-furaha Miisaanka Maansada sidii ay go’aamisay guddidii Oslo.
Waxa kale oo uu Pro. Carraale qoraalkiisa ku sheegay in rag ka mid ah guddidii Oslo aanay ehelba u ahayn waxa ay hawshani daarran tahay, waxa kale oo uu Mr. Carraale sheegay in arrintan ka gar naqeeda ay gali karaan uun xeer beegti ku xeel dheer cilmiga sugaanta.

Intaa aan kaga hadho go’aankii guddida iyo oggol-diidkii Pro: Carraale. Somalidu waxay ku maahmaada “Gari laba nin kama wada qosliso” haddaba Pro: Carraale xaq buu u leeyahay inuu yidhaahdo geed kale ayaan ka leeyahay sida uu qof walba oo laga gar helaaba u dalban karo geed kale, waase goor xeedho iyo fandhaal kala dhaceen xilliga uu diidmada ka keenay go’aankii guddida. Waxa jira xeer Somaliga qodobbo iyo dhegalay ku saabsan gar-qaadka kuwaas oo Pro: Carraale si cad uga hor yimid.

Waa marka horee haddii guddi loo saaro laba dhinac amma laba ruux oo wax isku haya, waa in labada ruux amma labada dhinac oggol guddidu ka qaado ama la waydiiyo inay oggol ku yihiin guddida. Haddii ay raali ku noqdaan mar danbe laga yeeli maayo inay guddida wax xumaan ah ka sheegtaan.
Haddaba guddidii uu Pro. Carraale hore u oggolaaday inay u gar-qaado imika laga yeeli maayo inuu yidhaahdo qaarkood ehelba uma aha inay gartan oo kale ka garnaqaan.

Waa marka labaade haddii laba qof loo gar-qaado oo guddi loo saaro, waa inay la yimaaddaan labada qof caddaymo iyo maragyo u buuxiya gartooda. Hadduu mid codsado inta garqaadku socdo oo uu yidhaahdo maragga dadkii ii furi lahaa baa iga maqane tolkayow dib ha la iigu dhigo, waad heshaabaa la yidhaahdaa oo guddidu dib ayay u rixdaa fadhigaa bal danbana way u muddayn. Waa xeer iyo xaq qof kastaaba leeyahay, haddii aad aamusto oo aad codsan waydo kolka gartu go’do aad tidhaahdo marag baa ii dhiman xeer kuu oggolaanayaa ma jiro. Sidaa daraaddeed Pro: Carraale inuu bil ka dib yidhaahdo marag baa ii maqan ee hala ii waydiiyo xeer u ogolaanayaa ma jiro.

Ta saddexaad marka ay guddi gar-qaaddo ee ay go’aan soo saarto, qofkii ay gartu ku go’day hadday u cuntami waydo farta ayuu taaga, markaas ayay guddidu tidhaahdaa maxaad farta la taagtay? Markaasu qofku yidhaahdaa Tolkayow gartu iima buuxdee geed kale hala ii geeyo, waad heshaa ayay guddidu tidhaahdaa, markaasaa guddi kale iyo geed kale la geeyaa, taasina waa xeer iyo xaq qof kastaba leeyahay. Haddaad sidaa odhan waydo gartii igu go’day waan qaatay ayay ka dhigan tahay, waana inaad sideeda u fulisaa.

Haddaba guddida Oslo markay go’aanka soo saartay Pro: Carraale muu odhan gartu iima buuxdo iyo geed kale ii geeya midna, ku darsoo waliba waan oggolaaday baa afkiisa laga hayaa. Dhinaca kale haddii aan ka soo gudubno xeerka Somaliga oo aan eegno Maxkamadaha xiligan Dawladnimada, Hadii Maxkamadi go’aan kugu riddo xaq baad u leedahay inaad laba toddobaad gudahood aad rafcaan ku qaadato, sidaa haddaad yeeli waydo xukunkii ayaa sidiisi laguugu fulinayaa, Pro. Carraale taana muu yeelin oo 27-maalmood ka dib markii guddidu go’aanka soo saartay ayuu qoraal uu ku diiddan yahay guddida iyo qoraalkeediba soo saaray, taana sidaabuu xeerku qoraalkiisa xaaran uga dhigayaa.

Waa marka afraade guddi kasta oo dad u gar-naqaysaa inta aanay go’aanka soo saarin way shaandhaysaa, way falanqaysaa oo dhan walba iska taagtaa, ruux kasta oo guddida ka tirsanina ra’yigiisa sida ay la tahay iyo wixii uu qoddobbo cuskanayo ayuu xaq u leeyahay oo uu sheegaa soona bandhigaa. Go’aanka kama danbaysta ahiina waa guddidu halka ay u badato. Haddaba guddida Oslo go’aankeedii ku taariikhaysnaa 05-december 2008-dii wixii ka danbeeyay haddii rag ka mid ah guddidii Oslo soo saaraan qoraal kale wax ka soo qaad ma leh, ragga sidaa ku kacana waxaa loo yaqaan “Doc-faruur” guddi danbe oo gar-qaadaysana laguma daro oo waa laga dabbaala. Wax walba waxa ka asal ah go’aankii koowaad ee guddidu u dhamayd, waa sida xeer Somaligu yahay ee aan odoyo ka soo gaadhnay.

Guntii iyo gabagabadii markaan eegno intaas oo qoddobbo ah ee aan soo sheegay go’aankii guddida Oslo ee uu Madaxa ka ahaa Pro: Xuseen Xasan Guuleed soona baxay 5-tii bishii December 2008-dii sidiisi ayuu meel mar u yahay oo Pro: Gaarriye ayaa ah daah-furaha Miisaanka Maansada Somaliyeed, Guddi danbe oo arrintaa u fadhisataana waa gef iyo gardarro, go’aanka ay soo saartaana waa xaq-darro.

Wax jira Alla og
Illaah innaga war roon
Waa nabad

Toosin iyo turxaan bixin

2008-12-27T05:17:00.000-08:00

Ahmed H. Nur, Oslo, 18 dec 2008

Qoraalkan gaaban waxaan ku iftiiminayaa waxa u dhexeeya warsaxaafadeed ku soo baxay Ramaasnews.com bishan 5-teedii (http://www.ramaasnews.com/news.php? readmore=447) iyo qoraallo ku soo baxay website-yo kala duwan. Waa qoraallo ku saabsan Abwaan Gaariye iyo Professor Cabdillaahi Diiriye Caraale iyo su’aasha ah yaa hor daahfuray miisaanka maansada Soomaaliyeed. Kan ugu denbeeyey qoraalada noocan ahi, waa ka ku soo baxay Somaliland.org, 18-kii bishan. Maqaalka Somaliland.org waxa laga soo xigtay Haatuf News. Ma hubo ilaha Haatuf News iyo website-yado ka heleen warkan. Si kastaba ha ahaatee, dhawr qodob ayaa u baahan toosin ama dheelitir. Arrintan waxaan u ahay xogogaal. Waxaan ka mid ahaa guddida qoraaladan ku xusan, anigaana unkiyey (write-up of the draft)warsaxaafadeedka guddida.

Qoraaladan ku soo baxay website-yada kale wax badan kama duwana ka guddida gudoomiyeheedii iyo labada aqoonyahanba saxeexeen.

Warsaxaafadeedka guddidu soo saartay wuxuu leeyahay hordhac tusmaynaaya xaajada guddidu isu xilsaartay iyo qaabka ay u abbaartay. Waxa uu qeexayaa sida loo kala hor mariyey laba qodob oo muranka labada aqoonyahan ku salaysnaa, oo kala ahaa:

1. yaa hor daahfuray miisaanka maansada iyo
2. cilmibaadhista labada aqoonyahan keeba (teeba) tayo roon (muc badan. Warsaxaafadeedku wuxuu dhigayaa go’aanka guddidu gaadhay iyo majaraha ay u maartay go’aankaas. Warsaxaafadeedku wuxuu ku gunaanadmayaa dood cilmiyeed lagu qabtay Jaamacadda Oslo (Universitetet i Oslo) iyo sida ay u dhacday. Intaa waxa raaca waano iyo talo bixin guddidu u jeedisay labada aqoonyahan iyo dadweynaha Somaliyeed, meel ay joogaanba. Qoraalka intiisa kale halkan ka sii akhri

Prof. Maxamed X. Dhamac 'Gaarriye' oo loo aqoonsaday inuu yahay Aabbaha Miisaanka Maansada

2008-12-08T21:12:00.000-08:00

Cabdilahi Cali Ibrahim

may_cia@hotmail.com

Umada kastaaba waxay leedahay indheer garad, aqoon yahan ay ku qadariso wax yaabaha uu ku soo kordhiyo mujtamaca u ku dhex nool yahay. Hadaba hadii aan u noqdo ciwaanka qoraalkayga, in mudo ah waxaa socotay dood ku saabsanayd waa kuma muhindisaha Misaanka Maansada Soomaaliyeed. Hadaba had iyo jeer marka ay doodi timaado ama khilaaf yimaado ku saabsan mawduuc cilmi baadhis ku salaysan waa in la helo cadayn qoran. Had iyo jeer marka aad qorayso mawduuc aad soo cilmi baadhay waa in aad cadaysaa in aan cidi kaaga horayn hadii lagaaga horeeyayna waa inaad sheegtaa hadii aad wax ka soo amaahatay doodaa lagaaga horeeyay. Tusaale ahaan hadii aad wax ka qorayso xaalad dhaqaale oo aad isticimaashay ciwaano hore loo daabacay waa in aad sheegtaa cidii ciwaanka daabacday xiligii la daabacay iyo meeshii lagu daabacay si uu raad raac u yeesho oo hadii hadhaw xaqiijiya la is yidhaahdo loo xaqiijiyo. halkan ka sii akhri halkan.

War-Saxaafadeed Ka Soo Baxay Guddidii Dood-Cilmiyeedka Miisaanka Maansada Soomaalida Oslo Norway

2008-12-04T23:14:00.000-08:00

Oslo(Ramaas) Dec.05, 2008 - Waxa shalay (04.12.2008) lagu saxeexay war-saxaafadeed ka soo baxay dood-cilmiyeedkii miisaanka maansada ee ku qabsoontay jaamacadda Oslo, iyo kulan turxaan bixin ah oo loo qabtay labada aqoonyahan Prof. Maxamed Xaashi Dhamac ”Gaariye” iyo Prof. Cabdillaahi Diiriye Guuleed ”Carraale” 29.11.2008 kuna qabsoomay guri ku yaal magaalada oslo. Qoraalka intiisa kale halkan ka akhriso

Dood-Cilmiyeed Ku Saabsan Miisaanka Maansada Soomaalida Oo Ka Dhici Doonta Oslo Norway.

2008-12-01T07:20:00.001-08:00

Waxa dhamaan ummadda ku hadasha Af Soomaaliga loogu baaqayaa in Dood-Cilmiyeed ku saabasan Miisaanka Maansada Soomaalida lagu qaban doono: Magaalada Oslo Maalinta Talaadada 02.11.2008 Saacada 4-ta Galabnimo ilaa 10-ka Habeenimo. Dood-Cilmiyeedkaas oo dhex mari doonta: Prof. Cabdillaahi Diiriye Aw Guuleed ”Caraale” iyo Prof. Maxamed Xaashi Dhamac ”Gaariye”. Goobta lagu qabanayaa waa: Universitet Biblioteket i Oslo, Auditorium: Sverdrupshus Blindern. Ka soo qeybgal wacan

Garnaqsi:Miisaanka Maansada

2008-11-25T06:18:00.000-08:00

W/Q Fu'aad Sh. AbuBakar

Gar waliba gundhig leh ,sidoo kale arrin kastaana god ay ku biyo shubato ooy ku huleelato ayey leedahay .Waxaa mudooyinkan danbe soo noqnoqonaysay arrin ku saabsan Miisaanka Maansada .Arrintani waa arrin inagu ugub ah oo la daahfuray waxtar weyna u leh afkeena hodanka ah .Waxaanay u tirinayaan dhinacyada wax ka qoray aqoonyahanada Cabdilaahi Diiriye Guuleed “Caraale” iyo Maxamed Xaashi Dhamac “Gaarriye”. Miisaanka Maansada oon in badan la isku dayin in horta la fahmo ama ay in koobani aqoonteeda dhugatey ayaa hadana abuurtay in dood afjarkeedu god mulac galay lagu falanqeeyo. Qoraalka ka sii akhri

Miisaanka Maansada: Carraale iyo Gaarriye “Caddayn bay dadweynuhu rabaan aan ciiro saarnayn”

2008-11-04T06:35:00.000-08:00

Sayid Maxamed Yuusuf (Dhegey)
Sweden

Muddo haatan laga joogo dhawr sannadood ayuu soo shaacbaxday muranka ku saabsan Miisaanka Maansada Soomaaliyeed. Muranka waxa soo if-saaray, markii uu Maxamed Xaashi Dhamac (Gaarriye) booqashada ku yimi dalka Ingiriiska 2005-tii. Beryahaas ayaa dad badani indhaha ku dhifteen, qoraallo cinwaankoodu ahaa “Gaarriye waa Khaliilkii Soomaalida” oo lagu sii ladhay in uu Gaarriye yahay Aabaha “Miisaanka Maansada Soomaaliyeed”. Sii akhri…

Marag Fur akhriste

2008-11-04T06:29:00.000-08:00

Marag furkeygu wuxuu ku koobanyahay missaanka maansada. marag fur cilmi baadhe maaha- ee waa marag fur akhriste suugaanta, ama gaar ahaan Gabayga iyo wixii laxidhiida jecel. Qoraalo taxana ah ayuu Maxamed Xaashi Dhamac 70nadkii, ku baahiyey Xiddigta October; kuwaasoo uu ku soo bandhigey godadka ama badaha maansada ee kala duwan, isaga oo godkastaba tusaalo ka bixinaya. Aad ayaan u qadariyey hawshaa qiimaha leh iniga oo xasuustay Al-Khallil Ibni Axmed Alfarahiidi, caalimkii dajiyey miisaanka gabayga Carabiga ah. Badhtameeyihii 90gii ayaan Gaariye hadyad ugu soo diray Kitaab Balaaqadda ka hadlayey oo Carabiya. Bilowgii 2001kii waxaan hadyad usiiyey Kitaab kahalaya miisaanka Gabayga Carabiga. Isla markaana Cajalado uu ku duubay Abijan oo uu miisaanka maansada taa taabanayo, isagoo gabayadiisa akhriyaya, ayaan iyagana daawaday 90meeyadii. Lamaan kulmin hawl qoraal miisaanka maansada ku saabsan oo ka horeyay, qoraaladaa uu bilawgii 70naadkii Gaariye baahiyey.

Akhriste A. Y. D

Ahmed. Y. Ducaale

Miisaanka Maansada: “Carraale iyo Gaarriye maxay caddaymo haystaan?

2008-11-04T05:21:00.000-08:00

Mustafe Guuleed Ismaaciil
Hargeysa

In qodob kasta oo madmadaw soo galo la lafo-guro oo guntiisa loo daadagaa waxay muujinaysaa ilbaxnimo iyo bisayl aqooneed. Laakiin lafo-gurku wuxu qiime yeelan karaa oo kaliya haddii aynu ka tanaasulo arrimo badan oo Soomaalida dhiiggooda raacay sida caadifad, qof-jeclaysi iyo hubsiimo-la’aan. In kastoo ay innagu adag tahay, bal aynu intii karaankeenna ah isku dayno in aynu degganaansho iyo caqli miisaaman ugu fiirsano hadba wixii dood horteena la keeno.

Doodda Miisaanka Maansada silsilladda qormooyinkeeda inta badan waan akhriyey. Waraysi labaad oo ay Carraale ka qaadday Wardheernews iyo doodda Gaarriye halka ay ku arooraysona waan akhriyey. Waxay u muuqataa labada ninba in ay qirayaan in wax-soo-saarkoodu kala duwan yahay. Taasi waxay ka dhigan tahay labada nin miisaanka iskuma haystaan ee waxay isku hayaan anigaa horreeyey iyo ANIGA. Marka laga hadlayo hanti maskaxeed “intellectual property” waa qodob muhiim ah doodda ku saabsan “yaa horreeyey”, laakiin buunbuunin iyo ka-badbadin uma qalanto. Waa aragtidayda.

Maxaa caddeymo ina hor yaal?

Carraale wuxu caddeyn u haystaa buug aan madbacad ka soo bixin oo uu isagu teeb ku garaacay laguna magacaabo “Gorfaynta Gabayga”, wuxuna markhaati u haystaa gabadh Jaamacaddii Ummadda Soomaaliyeed u shaqayn jirtay iyo niman kale oo akhyaar ah. Gaarriye-na wuxu caddeyn u haystaa maqaalladdii uu ku daabacay Xiddigtii October 1976kii. Wuxu intaa inoo raaciyey in aan la soo heli karin cid kale oo hortii miisaanka maansada ku daabacday meel la isla yaqaan . Qoraalka halkan ka sii akhri.

Waxan Ahay Afkaagii

2008-09-22T07:39:00.000-07:00

W/C. Xasan Daahir Ismaaciil “Weedhsame”

16kii February 2008.

Abwaanka oo u halgama in Af-Soomaali wax lagu barto laguna qoro wuxu marka horeba werwer badan ka qabay baylahda Af-Soomaaliga, hoos-u-dhaca ku yimid iyo horumar la’aantiisa. Haseyeeshee waxa uu dab kululi dareenkiisa ku sii shidmay sannadihii u dambeeyey oo uu macalin ka ahaa dugsiyada sare ee dalka markii uu xog-ogaal u noqday halis hor leh oo ku soo fool leh afka.

Wuxu arkay faciiii soo kacayey oo afkoodii ka sii fara-baxaya afaf kale oo aanay ku hagar bixi karaynna adeegsigiisii ku faanaya. Waxa taas ka sii daran iyadoo dugsiyada qaar ay joojiyeenba in waxbarashada aasaasiga ah Af-soomaali lagu barto; ardayda Sayniska barata ee dugsiyada sarena laga joojiyey barashada afkooda. Maansadani waxay hiil u tahay afkeena hooyo. Waxayna muujinaysaa waxtarka afku inoo leeyahay iyo waxqabadka uu inooga baahan yahay.

Abtirsiinadaadiyo
Isirkiyo abkaagiyo
Waxan ahay astaantuu
Dadku kugu aqoonsado

Waxan ahay afkaagii
Waxan ahay afkaaraha
Cudud lagu abqaaliyo
Axadhkiyo u-fiirsiga
Codka lagu aloosoo
Garashada ugaaska ah
Anigaa aroorshee
Mar haddaan abaarsado
Kasmadiyo aqoontaa
Arradoo basaasoo
Ergisada dhiggaabaad
Ilbaxnimo ka eegtaa.

Waxan ahay afkaagii
Waxan ahay af-garashadu
Udubkay ku joogtiyo
Dooddiyo ammaantiyo
Arartiyo tusaalaha
Dhawaq lagu abuuriyo
Dariiqiyo iliilaha
Kaska oodan loo maro

Waxan ahay afkaagii
Dhaxalkii awowogaa
Halka lagu ilaashee
Ubucdiisu taalliyo
Waxan ahay ardaagii
Ubadkiyo barbaartaba
Lagu ababinaayee
Anshixiyo asluubtiyo
Iidaanka diintiyo
Inuu jiro Illaahay
Eray loogu sheegiyo
Inta kuu ammaarada
Halka laga ogaan karo

Waxan ahay afkaagii
Iigu faan asaaggaa
Igu baro aqoontana
Akhriskayga noolee
Abidkaa i horumari
Awooddayda waynee
Iniintayda baaqbaaq
Anigaad i leedahay

Waxan ahay afkaagii
Inta aan irmaanahay
Adna waad ab leedahay
Mar haddaan abaadase
Asal-guurku waa dhaxal.

MA'NAXE - Taariikhdii Jabuuti oo Tafaqyatiran

2008-09-13T05:50:00.000-07:00

W/Q Omar Kahin Ainache,

Edition Mer Rouge ISBN 980-0-9809985-0-4 Qiimaha $20.00 Canadian,

Ottawa,2008, 140 bog.

Buugan taarikh galka ah ee MA’NAXE xasuus iyo qiimayn qaranimo huwan waxa hagar la’aan ugu qoray, Alle ha u naxariistee, Cumar Kaahin Caynaashe, isagoo jeclaystay in uu idinla wadaago halgan kii siyaasadeed ee noloshiisa oo ku salaysan marxaladihiidadka reer Jabuuti uu soo mariyay gumaysigii Fransiisku. Cumar Kaahin oo kamid ahaa hogaamiyayaashii xisbigii gobonima doonka «African Movement» ee Maxamuud Xarbi madaxa ka ahaa. Xisbigaa oo kamid ahaa dhaq-dhaqaaqyadii ugu horeeyay in aay ka qayb qaataan «African League» iyagoo ahaa kuwo mabda’oogu aanu ku koobnaayn dalka gudihiisa oo kaliya in ay kala dagaalamaan isticmaarkii haystay Jabuuti. Sidaasina ahayd sida ay u doorteen magacaa turjumaaya halgamayaasha Jabuuti ee «African Movement» in ay kaga mid noqdaan Afrikada inteeda kale ee aay wada wadaagaan arrin iyo dareen gumeysi diid ah iskuna kaashadaan. Halgan kooduna noqdo mid caam ah oo aduunweeynaha intiisa kale laga yaqaan. Hawshaas ay galeen mid intaa ku koobnayd ma’ahayn ee waxay ahayd mid taxana ah kuna gudanayeen wajibkooda wadaniga ah.

HAL AAN TEBAYEY: Baal-taariikheedkii Af-qallooc iyo Gabayadiisii

2008-09-13T05:41:00.000-07:00

Waa qalinkii Maxamed Baashe X. Xasan

Hal Aan Tebayey ( The One I Yearned For Most) waxa uu ka kooban yahay afar qaybood oo xidhiidhsan iyo lifaaqyo ku taxmaya.
Qaybta koowaad waxa ay ka hadlaysaa Xaajiga iyo noloshiisii carruurnimo, hanaqaadkiisii iyo noloshiisii qurbaha; mar libaax qawlallada ku lalansado oo habeen qoyskooda ka dhex qaato, mar loox badda ka soo caaryey la sabbeeyo oo moolka badda caano-maallo kula dibjiro, mar niman shisheeye ah oo doonyo wataa qabsadaan oo kaxaystaan oo sannad badhkii la maqnaadaan, iyada oo qoyskiisu aanu u hayn war iyo wacaal halka uu inankoodii ku dambeeyey, wax laga samro oo raq iyo ruux la waayo meel uu jaan iyo cidhib dhigay, mar doonniyi badda kula halliganto, wax uu kolba markab khankiisa hoose ku dhuunto oo waddan kale laga soo qabto oo dib loo masaafuriyo, mar shufto meel u gasho oo dagaal gondihiisa ka dhasho, wax kolba la xidho oo dil lagu xukumo iyo wax uu bado iyo dhulal u kala goosho oo aqoon, magac,

inta kale halakn ka sii akhri.

TAARIIKHDII IYO FANKII GARABYARE (1918-2OO8)

2008-09-10T23:34:00.000-07:00

W/Q Cabdalla Xaaji Cusmaan

Cabdalla_xaaj@yahoo.fr

Ibraahim Jaamac Maxamad oo loo yaqaan(Garabyare) waxa uu ku dhashay tuulada Boon ee galbeed kaga toosan magaalada Boorama sannadkii 1918kii. Aabbihii Jaamac Garabyare oo uu naanaysta ka dhaxlay, wuxuu ahaa farsamayaqaan dhaartay oo laga yaqaan meelo ka baxsan deegaankii uu ku noolaa. Jaamac Garabyare wuxuu samayn jiray qolxaddada, warmaha iyo qalab kale oo badan. Jaamac Muuse Miicaad oo abwaan reer Jabuuti ah ayaa yidhi, 1948kii anigoo dhalliyaro ah ayaan ka tuntay qolxad aad iyo aad u qurux badan oon berigaa ku xarragoon jiray. Waxa kale oo uu Jaamac Muuse sheegay in meelo fog looga iman jiray si looga tunto qalabkaa farshannimadu ka muuqatay ee uu farsamayn jiray Jaamac Garabyare.

Isagoo Jaamac tilmaamaya muuqaalkii Jaamac Garabyare waxa uu yidhi, “Nin gaaban buu ahaa. Midabkiisu wuu madoobaa, wuuna sar yaraa, timo madaw oo jilicsanna wuu lahaa.” Intaa waxa uu raaciyey oo uu yidhi, “ Inankiisan Ibraahim Garabyare ee jooga umbuu ahaa.’

Waxaan, haddaba, Ibraahim Garabyare odhan karraa tilmaamihii aabbihii oo dhan buu dhaxlay. Intaa waxa uu ku darsaday isagoo ahaa qof qalbi furan oo bashaash ah oo fahmad badan oo maskax furan. Noloshii uu soo maray oo dhan dhib iyo dheefba waxay ugu qornayd maskaxdii uu Ilaahay ku mannaystay. Qof buu ahaa aan ku bakhaylin aqoontii, taariikhdii iyo waaya-aragnimadii uu ka soo helay cimri dhererkii uu Ilaahay ugu deeqay, gaar ahaan, dhinacyada fanka iyo suugaanta Soomaaliyeed. Wuxuu ahaa ruux ay maskaxdiisa ku duugnaayeen qayb weyn oo ka mid ah taariikhdii fanka Soomaalida. Ibraahim waa mid ka mid ah labadii nin ee bilaabay fanka gaar ahaan heesaha casriga ah sannadkii 1943kii. Isagoo aad u da’yar buu Jabuuti u soo wareegey. Kuraynimadiisiiba barbaar shaqaysta oo iskoris ah buu ahaa. Dhawr iyo toban jir isagoo ah ayuu meherad taaloole amma ra’iisle ah oo timaha lagu jaro ka furtay suuqa weyn ee ku yaal xaafadda koowaad(quartier1). Waa halkii ay isku barteen Cilmi Boodhari iyo Garabyare. Mar lagu waraystay Garabyare baraamij fanka ka hadla oo magaciisa la yidhaa (Hobal iyo habeenkii) sannadkii 2002dii kana baxa raadiyooga iyo Telefiishanka Jabuuti (R.T.D.) waxa uu yidhi, “Cilmi Boodhari intii aanu Berbera u wareegin, halkan Jabuuti oo xaafadda koowaad ah ayuu meel furunka (roodhiga) lagu dubo ka shaqayn jiray. Waa hilaadaha 1935kii. Ra’iislahayga ayuu iman jiray oon timaha ugu gaagaabin jiray. 1937kii ayuu Cilmi boodhari xanuunsaday oo uu Jabuuti ka dhoofay isagoo u sii jeeda Hargeysa iyo Hawd oo ay qaraabadiisu degganaayeen. Wax yar dabadeed markuu caafimaadayna magaalada Berbera furunle ku yaal buu u shaqa tegey maadaama ay xilligaa Hargeysi lahayn meelo roodhiga lagu dubo.

Waraysi kale oo uu Ibraahim garabyare siiyey TV. Jabuuti waxa uu sheegay in uu fanka ka bilaabay Jabuuti 1900 iyo afartameeyadii wax yar ka hor milaygii Karmiicigii. Heeskii u horreeyey waxaan ka qaaday buu yidhi Daar el-akhbaar(1) oo ku taal fagaaraha suuqa weyn ee Maxamuud Xarbi(Ex pl. Rambau). Mar la weydiiyey heesta uu markaa ku qaaday midhaheedii waxa uu yidhi,waan xasuustaa oo waxa ka mid ahaa.

Caanihii aan kuu shubay,

Cayniyow

Caadhadii an kuu qabay,

Cayniyow

Casarkiiba waa qubay

Cayniyow

Miyi baan ka soo galay,

Maanacaw
Waan maraamayoobacay,
Martinnimo wax ii sii, Maanacaw

Nasiibdarro heeskaasi halkaa muu dhaafin oo hanaqaad muu noqon. Garabyare isagoo sii wada taariikhda fanka iyo heesaha Soomaaligu sidii ay ku bilaabmeen waxa uu yidhi, “1943kii xilligii karmiicigii(2) ayaan Jabuuti ka tagnay oo aan Saylac u wareegnay. Waxa halkaa shaqo dirawalnimo ka helay Cabdi-sinimoo oo aan saaxiibbo ahayn. Dabadeed Cabdi oo gaadhi ka soo kaxeeyey magaalada Boorama ayaa dhexda ku banjaray, si uu Saylac u soo gaadhana waxay ku qaadatay 40 maalmood. Cabdi-sinimoo isagoo daallan ayuu Saylac soo galay, gaadhigii waxa uu hor dhigay maqaamka Sheekh Ibraahim Saylici. Wax lacag ah laba rubboob buu haystay. Mijin jaad ah iyo sigaar Abu Maqas la odhan jiray buu siistay. Cabdi waxa uu u qayilaad tegey aqal ay lahayd habar badeecadda cabta. Aqalkaa gabadh uu Cabdi jeclaa oo Indhacad la odhan jiray oo habartu eddo u ahayd baa joogi jirtay. Habartu Cabdi bay ka odhan jirtay, “ Gabadhaa baan kuu dhisi.” Markuu aqalkii soo galay ayey habartii tidhi, “Maanta deneggii1[1] baa ii imid. Cabdiyow badeecaddii way buuri la’dahay maanta ee ii dir waxaan ku cammiro.” Cabdi oo jeebkiisu madhan yahay ayaa haye intuu yidhi dibadda u soo baxay isagoo wax uu yeelo garan la’. Wiil kaari ahaa oo laba rubbood haystay oo laba kale raadinaya si uu laba mijood u siisto ayuu ka boobay labadii rubbood oo uu la baxsaday, dabadeed buurigii buu habartii u geeyey. Goor fiid ah isagoo soo mirqaamay buu suuqii yimid. Ninkii uu lacagta ka boobay oo budh sitaa soo doontay. Dagaal baa foodda la isdaray. Ninkii soo dagaal tegey ayuu Cabdi gacan ka jabayey dakharna gaadhsiiey, dabadeed Cabdi waa la xidhay. Si loo soo daayo ninkii uu dhaawacay baa iska daweeya la yidhi. Intoon lacag soo ururinnay baan badhi gooyo iyo buullo bixinnay. Markaa baa damiin lagu soo daayey Cabdi-sinimo. Intaas oo dhan waxa kaga darnaa, laba nin oo gabadhii Indhacad ay ilma adeer ahaayeen oo ugu goodiyey hadduu aqalkaa gabadhu joogto soo agmaro inay gacmaha ka laaban doonin. Habeennimadii buu gaadhigii oo caddilan isgarab taagey, markaasuu calaacalay oo uu yidhi, “ Balaayadan i haysataa waa maxay?” Haddii ay balwadaydu ii geyn waxaas oo dhib ahi ima soo gaadheen buu ku calaacalay. Waa markaa marka uu bilaabay heesta balwada isagoo baangaddii gaadhiga durbaan ka dhiganaya. Wuxuu ku heesay.

Iyadoo uurka hooyadeed ku jirtaa
Indhacad ku ayaanso lay yidhiye

Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa i baleeyey mooyaane

Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa i baleeyey mooyaane
Haddana iyadoo adeegeysaa
Indhacad arki maysid la yidhiye

Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa ibaleeyey mooyaane

Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa i baleeyey mooyaane

Anigoo dhar cad soo ma dhuuman karee
Dhurwaayo ma soo hagoogtaayeey

Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa i baleeyey mooyaane
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Balwoy,balwooy hoy balwooy
Waxaa i baleeyey mooyaane

Heestaa balwo markii uu Cabdi ku heesay ayaan aniguna ku heesay hees la yidhaa Hillaac. Sidaa baan mar u wada bilawnay fanka cusub ee Soomaaliga. Dabadeed aniga iyo saaxiibkay Cabdi waxaan u boqoollay halkaa iyo Boorama oo aan ka sii wadnay heesihii Balwada. Dhallinyaro badan ayaa nagu soo biirtay. Dhallinyaradaa gabadh baa ku jirtay magaceeda la odhan jiray Khadiija Ciye oo berigii dambe loogu magacdaray (Khadiija-Balwo). Heesaha Balwada markaan ku luuqayn jirray amma ku heesaynay maannu haysan qalabka wax lagu tumo ee ay ka mid yihiin kamanka, dafka, durbaan iyo wixii la mid ah ee laga dhawaajiyo oo dhan.Tanag baan kurka ka goyn jirray, markaasaan cimaamad rishwaan ah ku xidhijirnay oon ka dhawaajin jirray. Aroosyada iyo gaafafkaa nalaga marti qaadijirey si aan dadka u maaweelinno. Wadaaddadii Booramaa nagu kacay ilaa markii dambe ay nagu dul Eedaameen. Waxaan u sii gudubnay magaalada Hargeysa oon gaadhsiinnay heesihii Balwada. Halkaana wadaaddadii baa nagu kacay oo iyaguna nagu dul eedaamay. Dabadeed anigu Jabuuti baan ku soo laabtay. Sannado aan sidaa u sii badnayn kadib heesihii qaraamigaa bilaabmay.

Mar waxa laga weydiiyey heesihii qaraamiga tiradoodii iyo magacyadoodii wixii uu ka xasuusto,waxa uu yidhi, “Inta aan xasuustaa waa saddex iyo lixdan. Magacyadooda waxa ka mid ahaa. Aroor, Beerdillaacshe, La yaab, Higsad, Nugul, Damaq, Xaafuun, Isku shuban, Madiix, Raaxeeye, Rafaad, Horseed, Hayaan iyo qaar kale oo badan. Garabyare waxa uu intaa ku daray, heesta qaraamiga ah ee loo yaqaan (Lay-lay) anigaa leh oo markii u horreysay ku heesay. Garabyare isagoo sii iftiiminaya arrintaa waxa uu yidhi, “Heesta Lay-lay markeedii hore af-Sawaaxili bay ahayd. Anigaa soo dheegtay oo midho af Soomaali ah u sameeyey oo ku heesay buu.” Waxan midhaheedii ka mid ahaa:

Laylay, laylaay laa’ilaa’I, lala………
Laymuuney caawa,Laygu dheer yahaye

Cadceed soo baxdiyo,cillaan u ekey
Nimaad caana siisay, ciil beelye

Laymuuney caawa, laygu dheer yahaye
Laylay, laylaay laa’ilaa’I, lala……..

Laymuuney caawa, laygu dheer yahaye

Nin daar ku jira, daruur ma’arkee
Illayn xalay roobki, baa da’ayey

Laylay, laylaay laa’ilaa’I lala…….
Laymuunay caawa,laygu dheer yahaye
Waxaanad qabi jirin haddii,uu ku qabsado
Illayn waad u qaadan,weydaayey

Laylay, laylaay laa’ilaa’I lala……
Laymuuney caawa laygu, dheer yahayey

Anigoo qurba jira, Qadiija Marwoy
Ayaa qosolkaagu,ii baxaye

Laylay, laylaay, laa’I laa’ilala…..
Laymuunay caawa laygu, dheer yahaye

Ibraahim garabyare waxa uu guursaday (2) laba dumara oo kala ah Nuuriya Xaashi Mire oo u dhashay saddex wiil oo kala ah Axmad, Mahdi iyo Ridwaan iyo laba hablood oo kala ah Faadumo iyo Xayaad;Haweenayda labaad waa Ruqiya, waxay u dhashay (1) wiil magaciisa la yidhaa Ramadaan.Carruurtiisa iyo intay sii dhaleen marka lagu daro waa laba iyo afartan qof. Dagaalkii labaad ee dunida dabadeed ayuu Jabuuti ku soo noqday. Waa kolkaa marka uu fanka xoog u sii dhex galay. Waa 1955kii waana markii u horreysay ee xadhigga laga jaray raadiyo Jabuuti. Garabyare waxa uu ka mid noqday fannaaniintii ugu horreysay ee codadkooda macaan laga dhageysan jirey Raadiyoogii markaa curdinka ahaa. Ibraahim Garabyare wuxuu ahaa fannaan buuxa isla markaana buuxiya oo kaalmo badan oo fanku leeyahay ka soo dhalaala. Heesihii uu ku luuqayn jiray oo dhan midhahooda iyo laxinkoodaba isagaa lahaa. Riwaayado badanna jiliddooda ayuu ka qayb qaatay waayadii uu dhallinyaraa. Heesihii uu qaaday sannadihii kontannadii iyo lixdannadii ee caanka ahaa ee ku soo biiray kaydka raadiyo Jabuuti waxaa ka mid ahaa:

Inna keen, inna keen Aaminaay, Malyuunay, Warisay walaal, Ii dhiib Allahayow, Hayaay Hibooy hayaay iyo qaar kale oo badan .

Ibraahim Jaamac Garabyare codkiisu waxa uu ahaa mid Ilaahay ku mannaystay oo qof kasta oo maqla soo jiita. Qasaa’id Nabi ammaan ah iyo heeso waddaniya oo badanna wuu lahaa. Intaa waxa u dheeraa isaga oo xafidsanaa gabayo iyo sheekooyin murti badan leh oo ciiddaa masaalkeeda. Garabyare barnaamij uu fankiisa kaga hadlay oo TV.ga Jabuuti laga sii daayey sannadkii 2002dii ayuu ku caddeeyey inuu ka fadhiisanayo fanka kadib markuu ku soo jiray muddo 58sannadood ah.

Taariikh-nololeedkiisa iyo fankiisuna sidaa aan soo aragnay bay iskugu marnaayeen oo aan la kala saari Karin. Maadaama uu noloshiisa intii badnayd ku soo jiray fanka Soomaaliyeed.

HEESIHII IYO JACAYLKII GARABYARE

Ibraahim Garabyare wuxuu suugaantiiisa kaga hadlay dhawr weji oo ka mid ah illimmada ay maansadu ka aroorto. Kuwaas oo kala ah jacaylka, waddaninnimada, diinta iyo waayaha dunida. Qaybta hore waxaan ku soo qaddimaynaa kuwii jacaylka ee uu tiriyey amma uu ku heesay waayadii uu dhallinyaraa.Garabyare heestii u horreysay ee maskaxdiisa ka soo maaxata waxay ahayd heesta uu u bixiyey Hillaac.Heestani waa heestii labaad ee lagu bilaabo fanka Soomaaliyeed ee casriga ah, sidaan xagga hore ku soo aragnay ee uu Garabyare noo sheegay.Waa xilligii uu socod baradka ahaa baan odhan karraa. Heestii hillaac waxa midhaheeda ka mid ahaa.

Hillaacaa bad weyn
Ka bilig yidhiyow
Xaggee bay Basriya
Wa joogtahaayey
…………………
…………………
…………………

AGTAYDA KAALAY

Heestan uu fannaanku u bixiyey (Agtayda kaalay) ee jacaylka ah waxa uu u tiriyey gabadh uu jeclaaday. Isagoo ka hadlaya heestanna waxa uu yidhi, “Qofka fannaanka ahi markuu gabadh jeclaado hees amma gabay buu tiriyaa uu ku beer laxawsanayo gabadha uu jeclaaday.” Aniguna heeskan baan gabadhii u tiriyey.

Waan ooyayaaye
Adiguna ilmeeyoo
An is aammusiinnee
Agtayda kaalay

Labadii ayaanlii
Iyagoo aroosey
Ay aqal galaane
Agtayda kaalay

Iyagoon abaarsan
Oon oomaneyn bay
Ubad kala helaane
Agtayda kaalay

Adi aawadaa baan
Anficii u daayoo
Aadmigii ila yaabye
Agtayda kaalay

Inan aan ammaanoo
Adi kaa wanaagsan
Adduunyada ma joogtee
Agtayda kaalay

Axdigaan lahayn baad
Adu oofin weydee
Anna igu adkaaye
Agtayda kaalay

ARKI WEYDAY INANYAHAY

Heestan la yidhaa (Arkiweyday inan yahay) waxay isku xilli yihiin heesta hore

Ilamaa ayaantaan
Eersaday ishaydee
Iftiinkaagu ii baxay

Waan ooyayaayoo
Alla bariga mooyee
Naftu aamus diiddee

Anna urugadaan qabo
Maba ogid Ilwaadey
Inaan kuu ilmeeyee

Arki weyday hooy hooy
Arki weyday hooy hooy
Arki weyday inan yahay
Ula jeeddadaydee

Aramida jacaylkiyo
Ibtilada I haysaa
La adkaysan waayee
Odaxdiyo simbiidhadu
Waa aabuq horreeyoo
Igu soo ilkaystee

Anna waxaan u oon baxay
Axdi aan adkayniyo
Erey laysku aaminee
Arki weyday hooy hooy
Arki weyday hooy hooy
Arki weyday inan yahay
Ula jeeddadeydee

Murugadiyo caashaqa
Afrikaba dhammaanteed
Addinkeyga mariyoo
Gabadh aynigaagoo
Cidi ku agdhigeysaa
Ifka kuma abuurree

Nin la soo awaal kacay
Aqal inaan wadaagnoo
Ooridayda noqotee

Arki weyday hooy hooy
Arki weyday hooy hooy
Arki weyday inan yahay
Ula jeeddadaydee

ADIGUNA MALYUUNEY

Heestan la yidhaa adiguna Malyuuney sababtii ay ku dhalatay, isagoo Garabyare qeexaya waxa uu yidhi.Gabadhii aan jeclaaday waan ku guulaystay oo waan guursaday. Muddo dabadeed ayaa dhaqaala xumo ila soo deristay,markaasay gabadhii buuq iyo qaylo joogta ah I gelisay.Markaas baan heeskan ugu heesay xaaskaygii.

Waxaan maal lahaan jiray
Iyo muruqyadaydii
Midigtaada geliyoo

Iima mahadnaqayside

Ma oggoli Malyuuney
Muramaha dhexdeenne

Ma wanaagsanoo
Meel laguma goodhoo
Maskax daalis weeyoo

Ma oggoli malyuunay
Muramaha dhexdeenne
Waa malag jacaylkuye
Muxibbada I haysaa
Maankaygi qaaddoo
Kaa maarmi waayee

Ma oggoli malyuunay
Muramaha dhaxdeennee

Ma wanaagsanoo
Meel laguma gaadhoo
Maskax daalis weeye

Waxaan maamulaayey
In laguu mashxaradoo
Mudanay caruusiyo
Meel sare ku geeyee

Ma oggoli Malyuunay
Muramaha dhexdeenno
Ma wanaagsanoo
Meel laguma gaadhoo

Maskax daalis weeyee

WARISAY WALAAL

Gabadhaydii markaan u taag waayey buuqeedii ayaan kala tagnay.Markaa kadib baan heestan

Warisay walaal aan tiriyey.

Warisey walaal
Warisey walaal
Markii aan ku waanshay
Waadigii is wiiqee
Waydaartay taladee
Hadday kula wareegtay
Wadhi baa ku raacdee
Weydii naftaada

Wadhi baa ku raacdee
Weydii naftaada

Warisey walaal
Warisey walaal
Wacadkii innoo yiil
Waadigii wareershee
Wahabkaa ku fuushan

Weydii naftaada
;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;
;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;

INNA KEEN AAMINAY

Gabadhii buuqii iyo hadalkii bay iga dayn weyday oo weliba ay sii kordhisay,markaasaan siidaayey oon kala tagnay. Illayn carruur baa meesha jirtee dib baa naloo dhexdhexaadiyey oo waan soo ceshaday.Markaasaan heeskan la yidhaa Aaminaay aan ku heesay.

Inna keen, inna keen, Aaminay
Inna keen,inna keen, Aaminay
Ina abtaynu nahee, Aaminay
Iga daa xasadkoo,Aaminay

Ifka waan ka tagoo, Aaminay
Aakhiraan u dhawee,Aaminay
Waad ogsoon tahayo,Aaminay
Aawadaa u dhintoo,Aaminay

Inna keen, inna keen,Aaminay
Inna keen, inna keen,Aaminay
Ina abtaynu nahee,Aaminay
Iga daa xasadkoo,Aaminaay

Adduunkoo idil baan,Aaminay
Adi kaa arkayaa,Aaminay
Ina abtaynu nahee,Aaminay

Adigaan aawadaa,Aaminay
Anfacii uga go’e,Aaminay
Ina abtaynu nahee,Aaminay
Iga daa xasadkoo,Aaminay

Axdigaynu lahayn,Aaminay
Ma illaawi karee,Aaminay
Ina abtaynu nahee,Aaminay
Iga daa xasadkoo,Aaminay
Inna keen,inna keen,Aaminaay

HAYAAY HIBOY HAYAAY

Heestan Hiboy waxay ka mid ahayd heesihii uu u tiriyey xaaskiisii uu jelaa.

Hayaay Hibooy hayaay
Aan horow marree Hiboy
Waan ku haybsadoo Hiboy

Waad hagaagsantee Hiboy
Hayaay Hiboy hayaay
An horowmarree Hiboy

Waa habeen dame Hiboy
Ha I habsaamine Hiboy
Hayaay Hibow hayaay
An horowmarree Hiboy

Hir baan kaa arkoo Hiboy
Ishqi bay haye Hiboy
Hayaay Hiboy hayaay
An horow marree Hiboy

II DHIIB ALLAHAYOW

Sababtii ay heestani ku soo baxday isagoo tilmaamaya Garabyare waxa uu yidhi, goor kasta khilaafka na dhex mara aniyo xaaskayga waxa uu ku salaysnaa hanti yarida i haysatay.Markaasaan Ilaahay baryey oo aan idhi.

Waa dhaygag iyo yaab
Markaan dhawray dunidee
Inkastood I dhalisood
Dhudhun iyo laxaad iyo
Ii dhammaysay dhaayaha
Waxa aan dhaliishaday
Dhaqaalaha naftaydee
Maruun aan dhex joogsado
Dhalanteed adduunkee

Maxaan meel dhigtaa
Amma guri dhisaa
Iimaba dhashee
Intaan taydu dhammaan
Lay dhex geynin xabaasha
Ii dhiib Allahayow
Adi kuguma dheeree

Waxaad dherersataaba
Dhakhso uma yimaaddee
Dhankastaba u rooroo
Dhuuni dhaafi weydee
Maruun aan dhex joogsado
Dalanteed adduunkee
Ii dhiib Allahayow
Adi kuguma dheeree

Maxaan guri dhisaa
Amma meel dhigtaa
Iimaba dhashee
Intaan taydu dhammaan
Lay dhex geynin xabaasha
Ii dhiib Allahayow
Adi kuguma dheeree

Ma dhex galo dadweynaa
Dhinac socodka mooyee
Dharaartiyo habeenkii
Dhibba kama baxaayee
Maruun aan dhex joogsado
Dhalanteed adduunkee

Maxaan guri dhisaa
Amma meel wax dhigtaa
Iimaba dhashee
Ii dhiib Allahayow
Adi kuguma dheeree
Intaan taydu dhammaan
Lay dhex geynin xabaasha
Maruun aan dhex joogsado
Dhalanteed adduukee

MAANSADII WADDANIGA AHAYD EE GARABYARE

Bishii Aout 1966kii waxa Jabuuti booqasho ku yimid madaxweynihii Faransiiska Digool. Dadweynihii reer Jabuuti ee gobonnimo doonka ahaa ayaa bannaan baxyo waawey kala hor yimid, iyagoo dalbanaya gobonnimo buuxda.Faransiisku waxa uu isku dayey inuu xoog ku damiyo bannaanbaxyadii lagu diiddanaa heeryada gumaysiga, hasayeeshee way u suuroobi wayday waxaana lagu dirqiyey inuu yidhaa afti baan qabanayaa bidha Maars 19keeda 1967kii. Kadib maalintaa markay dadweynihii cod buuxa ku dhiibteen, haa gobonnimo ayuu Faransiisku war baahintiisii ka baahiyey war sheegaya inay dadweynuhu doorteen inay gacanta Faransiiska ku sii jiraan.Shacabkii oo gadoodsan ayaa aroortiiba waddoonyika u soo dareeray iyagoo ku dhawaaqaya gobannimo. Gumaysigu maalintaa jawaabtii uu bixiyey waxa ay noqotay dil,xadhig iyo masaafuris

Ibraahim Garabyare ayaa ka mid ahaa dadkii maalintaa la xidhay, isagoo arrintaa ka warramaya waxa uu yidhi, maalintaa waxa la igu daray dadkii lagu xabbisay xeradii Buduriyeelka([2]1) la odhan jiray oo la iskugu geeyey 45000 qof.Dhawr maalmood ayaan halkaa ku rafaadsanayn. Garabyare waxa uu intaa ku daray, aniga iyo kumannaan kale ayaa maxkamad nala saaray oo xadhig nalagu xukumay. Dabadeed xabsigii weynaa baa la I geeyey. Xabsigaa dad badan baa ku sii xidhnaa, oo ay ka mid ahaayeen Idiris Cumar Geelle[3] iyo Sheekh Cabdillaahi Boode[4] iyo rag kale. Markaasaa la igu yidhi Garabyarow adaa u dambeeyaye bal magaaladii ka warran? Xaal side buu ahaa? Markaasaan geeraarkan ugu warramay, waxaan idhi.

Ayaantii axaddii
Isniintiin ka dambaysay
Arrinkaannu sugaynee
Ishtihaadka u yeellay
Isagoon xaqa eegin
Aayar buu iska qaatay

Amkaag iyo yaabiyo
Irkig baannu ka qaadnoo
Intaan ifka joogo
Ma illobi karaayee
Iga daa iga daa
Adeerow iga daa
Adu maanad ogeyne
Arrinkaa iga daa

Ooryihii aan lahayniyo
Ubadkii yaryaraa
Odayaashi gaboobay
Uubuhuu u qodaayey
Amankaag iyo yaabiyo
Irkig baannu ka qaadnoo
Intaan ifka joogo
Ma illobi karaayee
Iga daa iga daa
Adu maanad ogeyne
Arrinkaa iga daa

Arligii aan lahaayee
Eebbahay igu uumee
Adhaxdayda ahaa

Ubadkii Faransiiske
Abbeeleega ahaa
Inigoon waxba geysan
Aayar uun I uleeyey
Amankaag iyo yaabiyo
Irkig baannu ka qaadnoo
Intaan ifka joogo
Ma illaawi karaayee
Iga daa iga daa
Adu maanad ogeyne
Adeerow iga daa
Arrinkaa iga daa

Eedaankii subixii
Intaan waagu iftiimin
Annagoon war u hayn
Ayun buu na afduubay
Afdheeruu nagu qaadoo
Ardaa weynuu samaystay
Ayun buu nagu ooday
Amarkaag iyo yaabiyo
Irkig baannu ka qaadnoo
Intaan ifka joogo
Ma illaawi karaayee
Iga daa iga daa
Adu maanad ogeyne
Adeerow iga daa
Arrikaa iga daa

GUULEED WUXUU YIDHI

Maansadan wuxuu Garabyare curiyey sannadku markuu ahaa 1975kii, waa markii halgankii gobannimada loogu jiray uu meeshii ugu saraysay marayey ee la kala miirmayey.

Goor iyo ayaan buu
Guuleed ordaayoo
Gasiinkuu cunaayiyo
Hurdadii ka go’ayoo
Gellin dhexe habeen buu
Gobannimada awgeed
U guclaynayaayoo
Isagoon gabbanin buu
Golihiyo gumaysiga
Goolkii ka dhaliyoo
Guusheennii gaadhoo
Giddigeen dadweynow
Garaad xumo ma fiicnee
Waa inaan gargaarraa
Aan garab istaagnaa
Waa gaardigeennee
Gacan weyn an siinnaa

Dixda Gacan-macaanee
Geeleennu daaqiyo
Gubankaasi muuqdiyo
Geed-garasle ood garan
Rasadaasi Geesdiir

Geyigoo gumaysigu
Boqol sano gumeeyaa
Guuleed ka saaruu
Gobannimadii dhaliyee
Giddigeen dadweynow
Waa gaardigeennee
Gacan weyn an siinnaa

Guuleed wuxuu yidhi
Amma ay gartuba tahay
Good iyo abeesaa
Gurigeenna joogee
Nacab igu gaboobaa
Inna gaabinaayee
Runtaa laga garaabaa
Guntadoo ka soo kaca
Geyigaynu leenahay
La gumaysan maayee
Giddigeen dadweynow
Garaad xumo ma fiicnee
Waa inaan gargaarraa
Aan garab is taagnaa
Waa gaardigeennee
Gacan weyn an siinnaa

MUUQ-DHEERE II SAAR

Heestan magaceeda muuq dheer la yidhaa waxay soo baxday habeenkii 27Juun 1977kii ee calanka Jamhuuriyadda Jabuuti la saaray,wuxuu yidhi Garabyare.

Muddo dheer masiibiyo
Miidhiyo maqaar-saar
Mugdigii I soo maray
Maantaan muquunshoo
Murugadii ka maydhoon
Madaxay bannaan yahay

Mahdigaan ku aarsaday
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuhu ha mahadshaane
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar

Mawlay na siiyoo
Kama taagna muramee
Mahdigeennii weeyee
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar
Murtadkii na miidhee
Maroorsaday mulkigayga

Miiniyo rasaas iyo
Muruq baan ku tiri magac
Meeshuu lahaa mari
Maqaadiirta tidhi maya
Inay maalin iman
Mawjadoo laxaad loo
Mintidoo ka maagin
Mijaxaabin doonaan
Ma filayn munaafaqu

Milgo gobannimaa mudan
Ku macaashnay maamuus
Mahdigaan ku aarsaday
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuhu ha mahadshaane
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar

Mugdigii muddada dheer
Na maroojinaayee
Macaluusha nagu dilay
Miinadiyo rasaastiyo
Wixii Maaris igu dhacay
Caawaba ka maydhee
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuhu ha mahadshaane
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar

Haddaynaan mid qudha noqon
Amma aan mataanaha
Muruqooda laga didin
Cadaw igama maarmeen
Gobannimo macaaniyo
Mahad kuma caweeyeen
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuu ha mahadshaane
Dhiig miirte siibo
Muuq dheere ii saar

Mililaha gumaysiga
Calankaaga mooyee
Dawo kale ma maydheen
Waa mici abeesoo
Maallay madaw oo
Kugu soo mirkacayee
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuu ha mahadshaane
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar

Wuxuu maagganaa iyo
Maayood sideedii
Mari weynay meesheedii

Waa laga malaystoo
Miyir iyo hubsiimaan
Maamuus ku gaadhnay
Midabkiisa maankiyo
Dhaayuu ha mahadshaane
Dhiig miirte siiboo
Muuq dheere ii saar.
DUSHA KEENNA U SAAR

Maansadan magaceeda la yidhaa( Dusha keenna u saar)waxa uu Garabyare tiriyey isla habeenkii gobannimada uu qaatay dalkan Jamhuuriyadda Jabuuti.Abwaanku waxa uu maansadan ku tilmaamayaa inuu gumaysigu yahay mid aan la aamini karin, sidaa daraddeed waxa uu leeyahay ha laga digtoonaado heshiisyada lala galayo. Wuxuu yidhi,

Ha iiga guuro duleedka
Dulna yuu iga ilaalin
Anu diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aamini mayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Dawadii dhulka weeyee
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

Dood kaletana waa
Dabagaalle abeeso
Inuu duur la xuluusho
Dareen buu ka qabaayoo
Dib u aammiini maayo
Anna diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aammini mayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Dawadii dalka weeyoo
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

Waxba yuu I dalaynin
Darajooyin I siinin
Dayaxaasi I saarin
Anu diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aammini mayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Dawadii dalka weeyoo
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

Waxba yuu hubka duula
Dabaabaad wax duqeeya
Naba siiniin diyaarad
Anu diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aamini maayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Dawadii dalka weeyoo
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

Ha ii diidin dantayda
Adna taadani doori
Waa waxan ka didaayee
Ayaanan isdurraansan
Anu diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aamini maayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Dawadii dalka weeyoo
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

Diihaalkiinnu dhawaa
Ma durbaa la illoobay
Dawladdaa isticmaarku
Hadday Diin garanayso
Dadkii Maaris ay qaadday
Xaggee buu ku dambeeyey
Anu diiday gumaysi
Inaan daawo la yeesho
Dareen bayga gaadhoo
Dib u aammini maayo
Ee deeqda Eebbe I siiyey
Daawadii dalka weeyoo
Bal aan daawado caawee
Calankiisa u duuboo
Dusha keenna u saar

GAAJADU HA GUURTEE

Heestan waxay soo baxday wax yar kadib markii ay Jabuuti qaadatay gobannimada.Garabyare waxa uu dadweynaha u tilmaamayaa in gaajada lagaga baxo oo keliya marka dhulkaaga muruqa loo huro ee midho lagala soo baxo.Isagoo dadweynaha guubaabinaya waxa uu yidhi,

Waxaan idin garwaaqsiin
Taladeen ku go’an tahay
Geyigeennu leeyahay
Mudhihii ku gaaxdiyo
Hoobaanta gurannee
Garaad xumada daynee
Aan geedoo beerro
Gaajadu ha guurtee.

Waxaan idin garwaaqsiin
Taladeen ku go’an tahay
Gadh caddaadigii iyo
Gabadh iyo gambooley
Gacmaha is qabsada oo
Guud ahaan dadweynow
Gidaarrada an joogniyo
Garaad xumada daynnoo
Aan geeda beerro
Gaajadu ha guurtee

Waxaan idin garwaaqsiin
Taladeen ku go’an tahay
Guuleed wuxuu yidhi
Anigaa gargaariye
Ruuxna yuu gadaal noqon
Guud ahaan dadweynow
Gidaarrada an joogniyo
Garaad xumada daynnoo
An geeda beerro
Gaajadu ha guurtee

SAMAALOW CALANKEENNA

Maansadan gaaban ee magaceedu yahay(Samaalow) waxa uu Garabyare curiyey sannad-guuraagii 20naad(1997) ee ka soo wareegay markii ay Jamhuuriyadda Jabuuti xorowday,wuxuu yidhi,

Sannad-guuradeennii
Ma labaatan baa sugan
Samaalow calankeenna
Ninka maanta saluuga
Maskaxdaa ka sumaysanoo
Saaxi baanu ahayne
Saatirkeen ha daweeyoo
Sannadkii dhammaadaba
Sama noogu taagnow.

DOORASHADII BAARLAMAANKA (1993)

Heestan waxa uu abwaanku curiyey sannadkii 1993kii, markaa oo doorashadii golaha wakiillada ee dalka Jamhuuriyadda Jabuuti ay dhacaysay.Xisbiyo badan baa doorashadaa ku tartamayey, Xisbi walbana daweynaha ayuu soo hordhigayey barnaamijkiisa iyo horow marka uu damacsan yahay inuu dalka gaadhsiiyo. Garabyare waxa uu heestan ku tilmaamayaa qofka u qalma in la doorto iyo kaan u qalmin.
Dalka iyo dadkiisaba
Ninka aan daryeelayn
Xaqa duudsiyaayana
Lama dooranaayee
Duufaan ha qaadee
Waa inaynu diidnaa
Dabaylaha ha raacee
Waa inaynu diidnaa

Dumarkiyo carruurtiyo
Duqaytida dhammaantood
Ka an daadahaynayn
Lama dooranaayee
Duufaan ha qaadee
Waa inaynu diidnaa
Dabaylaha ha raacee
Waa inaynu diidnaa

Dadweynaha dhammaantii
Kii aan u daalayn
Iskukiin diraayane
Lama dooranaayee
Duufaan ha qaadee
Waa inaynu diidnaa
Dabaylaha ha raacee
Waa inaynu diidnaa

Danaheenna caamka ah
Kii daadinaayee
Daacad ugu shaqaynayn
Lama dooranaayee
Waa inaynu diidnaa
Duufaan ha qaadee
Waa inaynu diidnaa
Dabaylaha ha raacee
Waa inaynu diidnaa

Daar fooqle aan koro
Dibitaati iga dhiga
Dadku yaanu ii iman
…………………….
Lama dooranaayee
Waa inaynu diidnaa
Dabaylaha ha raacee
Waa inaynu diidnaa
Duufaan ha qaadee
Waa inaynu diidnaa

MAANSADII NABI AMMAANKA EE GARABYARE

Allahu masalli
Calaa Muxamadaa

Allahu masalli
Wa aali Axmaadaa
Yaadaalica samaa
Bil laylatil Israa

Udgoonow Rasuulkii
Eebbeheen u doortayow
Aakhiro iyo adduunkaba
Kii loo abuurayow
Ifka joogi maynee
Marka iilka lana dhigo
Adigaa awoodlee
Na ilaali aakhiro

Udgoonow Rasuulkii
Eebbeheen u doortow
Aayadaha qur’aanka ah
Kii lagu ammaanow
Ifka joogi maynee
Marka iilka lana dhigo
Adigaa awoodlee
Na ilaali aakhiro

Udgoonow Rasuulkii
Eebbeheen u doortow
Ilaa qaabaqawsanka
Kii aayar fuulee
Ilaahay ashraaftiyo
Iimaanka siiyow
Ifka joogi maynee
Marka iilka lana dhigo
Adigaa awoodlee
Na ilaali aakkhiro

Udgoonow Rasuulkii
Eebbeheen u doortow
Ilaa Xaawa iyo Aadan
Addomaha Ilaahay
Kii ugu horreeyee
Ugu wada dambeeyow
Ifka joogi maynee
Marka iilka lana dhigo
Adigaa awoodlee
Na ilaali aakhiro

IIMAAMUL AMBIYAA

Wanaagsane Rasuulkii
Weyneheen u doortow
Waxyigii ku soo degey
Aan ka weecanee
Waajibkiisii marayow
Salaatullaa calaa
Haadihil amiinaa

Imaamul ambiyaa
Wal mursaliinaa

Wanaagsane Rasuulkii
Weyneheen u doortee
Wanaag male iblayskuye
Weedhiisa diidee
Waranka u afaystee
Waxyiga loogu sheegow
Imaamul ambiyaa
Wal mursaliinaa

Wanaagsane Rasuulkii
Weyneheen u doortee
Weerarkii kufaarta
Aan ka weecanee
Waranka u afaystow
Imaamul ambiyaa
Wal mursaliinaa

Salaatullaa calaa
Haadihil amiinaa
Imaamul ambiyaa
Wal mursaliinaa.

GABAY XAJKA KA HADLAYA

Gabaygan waa mid uu Garabyare u diyaarsaday maalinta uu fursad u helo uu ku soo guto waajibaadka Xajka. Wuxuu yidhii

Maka iyo Madiiniyo Xajkaan, maanka ku hayaaye
Dambigii I maasheeyeybaan,maydh is leeyahaye
Rabbow ha iga maanicin waddada, waw majiirraaye
Maankaygu wuxuu doonayaa,moosinkaa horee
Wuxuu sii muquurtaba Jidduu, meel ku leeyahaye
Magaalada markuu igu rogeen, moodhadh kale raaco
Maqaam Ibraahim Muslafiyo markaan, umaradii gaadho
Muxibbada I saarani markaa, saw mid kale mahaa

Markaan galo maqaamkoo la furo,madaddu yeedhayso
Cadarka iyo cuudkii badnaa, nalagu maasheeye
Sida maydho geeloo kaliil, maangad ku harraadday
Oo wiil maddaha ceel u galay, qudhacle maaxdiisa
Alleylehe macaankaan ka helay, waygu maranyee
Alla magane meel bay ahayd lagu, sugaa mawdka e

Ibraahim Jaamac Garabyare suugaantii uu tiriyey qoraalkan kooban kuma soo wada koobi karro.Garabyare 58 sannadood ayuu ku soo jiray fanka, halkaa bay kaaga muuqanaysaa inaan. Taariikh-faneedkiisii halkan aanan ku soo wada ururin karin.

Ugu dambayn aan ku soo gebagebeeyo murtidii uu ku jawaabi jiray, waayadii dambe ee uu cimriyey gaar ahaan marka gabowga wax laga weydiiyo.

Sawkaa gankaygii dunida, gaw ka yidhi maaha
Saw waxaa geyiga iigu hadhay, sii galgalo maaha
Saw waxaa godkii iiga hadhay, geliya uun maaha

Ibraahim Jaamac Maxamad (Garabyare) bishii inna dhaaftay ee Juulaay 24/2008 ayey tii Alla u timid oo uu ku geeryooday Jabuuti. Garabyare Allaha u naxariisti oo Jannadii Fardawsa ha ka waraabiyo. Qooyskii iyo eheladii uu ka tegeyna samir iyo iimaan ha ka siiyo(Innaalillaa wa innaa Ilayhi Raajicuun)

XIGASHO

Dhammaan qoraalkan aan ka diyaariyey Allaha u naxariistee fannaankii Ibraahim Jaamac Maxamad oo loo yaqaanay (Garabyare),waxaan dhex maaxay oon dhammaantiiba ka soo ururiyey qolalka kaydka ee golaha Raadiyooga iyo Telefiishanka ee Jabuuti (R T D.) Barnaamijyadii laga duubay een tixraacay waxa ka mid ah.

1) Barnaamij gaar ah oo laga duubay sannad-guuradii tobnaad (1987kii)ee ka soo wareegtay markii Jabuuti xorowday.

2) Barnaamij la yidhaa Asalaamucalaykum oo fannaaniinta lagu waraaysto oo uu diyaarin jiray Allaha u naxariistee Cali Seyd.(1996).

3)Barnaamij gaar ah oo laga duubay sannad-guuradii labaatanaad ee ka soo wareegtay gobannimada Jabuuti(1997).

4) Barnaamijka fanka ee la yidhaa Hobal iyo Habeenkii oo laga duubay sannadkii 2002dii.

(1)waxay hayd goob loo isticmaalo sida idaacadaha oo ku taallay fagaaraha Max. Xarbi.

2)Kamiici:waa milaygii uu dagaalkii labaad socday.xilligaa oo Jabuuti laga qaxay

Waxa qoray, Cabdalla xaaji Cusmaan oo ah kayd hayaha (R.T.D.) Jabuuti.

Muxuu Gaarriye ka yidhi Muranka Miisaanka Maansada?

2008-09-04T07:55:00.000-07:00

W/Q. Mustafe M Khayre

Sida aynu la socono, waxa in dhawayd warbaahinta ku jirtay dood ku saabsan ciddii u horeysay ee daah-furtay Miisaanka Maansada Soomaalida. Dooddaas oo dadkii afkaaraha ka soo dhiibtay ay qaar taageerayeen in Gaarriye yahay aabaha Miisaanka Maansada qaarna Carraale kuwo kalena ay danaynayeen in baadhitaan dheeraad ah lagu sameeyo labada aqoonyahanna madal la isku soo hor fadhiisiyo. Doodda Miisaanku waxay kululaatay amaba si wanaagsan u soo ifbaxday markii uu Carraale siiyey shaba kadda Wardheer waraysi uu ku sheegay in uu isagu yahay ninkii u horreeyey ee helay Miisaanka Maansada.

Haddaba, Gaarriye oo isagu intii dooddaasi Internet-ka ka socotay aan ka qayb qaadan, ayaa markii u horreysay ka hadlay 22kii August 2008 wakhtigaas oo uu khudbad ka jeedinayey Bandhiggii Caalamiga ahaa ee Buugaagta. Waxan ka mid ahaa dadkii dhagaysanayey. Waxanan jeclaystay in aan idinla wadaago qoraal kooban oo aan ka sameeyey hadalkiisii si ciddii dambe ee dooddaas ka qayb qaadanaysaana ay u ogaato waxa uu Gaarriyena qabo. Qoraalka intiisa kale halkan ka sii akhri

Abwaan Gaarriye oo si kulul u difaacay lahaanshaha inuu yahay midkii daah furay Miisaanka Maansada Soomaalida

2008-08-24T04:21:00.000-07:00

SDWO (Hargeisa 23/08/08)

Abwaan Maxamed Xaashi Dhamac Gaarriye ayaa Shalay si kulul u difaacay lahaanshaha inuu yahay midkii daah furay Miisaanka Maansada Soomaalida. Hadalladaa waxa uu jeediyay mar uu ka hadlayay Bandhig-buugeedka Caalamiga ah ee Hargeysa (Hargeysa International Book Fair) oo shalay lagu soo gababeeyay Magaalada Hargeysa.

Abwaan Gaarriye waxa uu carrabka ku dhuftay in websites badan ay baryahan dambe qoreen warar iyo waraysiyo ay ka qaadeen saaxiibkii C/laahi Diiriye Guuleed oo isaguna dhankiisa ka sheegtay lahaanshaha inuu yahay midka daah furay Miisaanka Maansada Soomaaliyeed.

Abwaan Gaarriye isagoo arrintaasi ka hadlaya waxa uu yidhi, "17 January 1976 ayaan joornaalkii Xiddigta Oktoober ku daabacay maqaallo taxane ah oo aan kaga waramayay Miisaanka Maansada Soomaalida, waxase nasiib darro ah in Saaxiibkay C/laahi Diiriye Guuleed mar uu u warramayay Shabakadda Wardheer uu yidhi "Waxaan daabacay Bishii January 1976-dii wiigaggii u horeeyey taasina waa kutirikuteen iyo Mala-awaal".

Inta kale ka akhri halkan.

WardheerNews oo waraysi la yeelatay abwaan Gaarriye

2008-08-23T06:26:00.000-07:00

Hargeysa, August 22, 2008 (WDN)- Iyadoo waayadan dambe ay jirtay dood ku saabsan daahfurtay miisaanka maansada Soomaalida, ka dib markii wareysi ay la yeelatay WardheerNews Prof. Cabdilaahi Diiriye (Carraale) uu ku sheegay in uu isagu.... inta kale halkan ka sii akhri.

Dooddii miisaanka maansada oo la soofdaran habaabiyey

2008-08-12T23:48:00.000-07:00

Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’
Hal_aqoon@yahoo.com

Dooddii miisaanka maansada waa la af duubay. Meel daran baana lala aaday. Dad badan baana ku dhex asqoobay oo hadda garan la’ waxa la isku hayaa waxa ay yihiin. Sidaasi awgeed waxan qoraalkan kooban ku tilmaami sida loo majarahabaabiyey dooddii ee looga hadlayo wax aan wixiiba ahayn. Waxanan ku xigsiin sida waraysigii Carraale iyo buuggiisii la soo bandhigayba ay u yihiin agab loo adeegsaday soofdaran habaabintaa iyada ah. Ugu dambaynta waxan tilmaami wixii dooddu ahayd iyo sida aanu buugga Carraale u soo bixin 1976kii aniga oo idin soo hordhigi doona caddaymo arrintaasi muujinaya.

Sidaan kor ku sheegay dooddii miisaanka maansada waa la marinhabaabiyey. Waxa loo beddelay oo laga dhigay in laysku hayo: Cabdillaahi Diiriye Guuleed “Carraale” buug ma qorin 1976kii iyo wuu qoray. Sidaasi awgeed waraysiga Carraale sida loo qaabeeyey ee wax loo weydiinayey waa sidaasi. Isaguna siduu u warcelinayaa waa habkaa.

Siday doontaba ha ahaatee, dooddu may ahayn sidaasi. Marna laguma doodin Cabdillaahi Diiriye Guuleed ‘Carraale’ buug buu qoray 1976kii iyo muu qorin? Manay ahayn kii buug qoray baa loo aqoonsanayaa inuu yahay aabbaha miisaanka maansada. Haddaba iyadoon madmadaw ku jirin dooddu waxay ahayd: Carraale iyo Gaarriye kee baa aragtidiisa miisaanka maansada soo horsaaray oo lagu tilmaamayaa inuu yahay aabbaha miisaanka maansada Soomaaliyeed?

Qoraalkii ladhkiisu ahaa ‘kumaa ah aabbaha miisaanka maansada, ma Carraale mise Gaarriye?’ (dhaxalreeb 2006) Waxan ku tilmaamay inuu Gaarriye qoraalkiisii u horreeyey uu xiddigtii Oktoobar ku soo qoray taariikhdu kolkay ahayd 17kii jeenawari 1976kii. Cabdillaahi Diiriyana uu qoraalkiisii u horreeyey ku soo qoray wargeyskaasi markay taariikhda ferenjigu ahayd 10kii Juun 1978kii.

Xirgiga suubbani wuxu inna farayaa in haddii la leeyahay Carraale ayaa ka horreeyey Gaarriye in la caddeeyo oo la helo qoraal ama buug uu soo saaray Carraale wixii ka horreeyey 17kii jeenaweri 1976kii. Looma baahna buug buu qoray, loomana baahna in la sheego inta shir ee uu ka qayb galay iyo inta Cilmi baadhisood ee uu sameeyey midna. Waxa keliya ee loo baahan yahay waa buug ama qoraal soobaxay xilligaa la sheegay ka hor. {a book or an article published before the mentioned date (i.e. before Jan.17, 1976)}. Qoraalka halkan ka sii akhri

Gorfaynta Gabayga

2008-07-15T07:53:00.000-07:00

Cabdillaahi Diiriye Guuleed “ Carraale”

Odhaahda Tifaftiraha:

Wardheer News waxa akhristayaashi la socday dooddii “Miisaanka Maansada” ay usoo bandhigaysaa buuggii Bare Sare Carraale ee Gorfaynta Gabayga ee uu daabacay horraantii sannadkii 1976. Carraale wuxu xilligaa ku afjaray buugga magaalada Marka. Sida waraysigii ay WardheerNews la yeelatay Carraale ku cad waxa uu ku xejiyey buuggaas mid labaad oo la yidhaahdo "Miisaanka Maansada". Kaas oo uu ku xusay Carraale Gebagebada buugga (eeg bogga 51). Waxa uu Carraale halkaas ku sheegayaa in uu hawshan qaybteeda dambe oo uu u bixiyey "Miisaanka Maansada" uu ku soo bandhigayo qaybaha kala duwan ee maansada.Waxa Golaha Tifaftirka ee WardheerNews rajayanayaa in qoraalkan oo daabacaadda ka baxay (out of Print) ay dadka darsa Af Soomaaliga ama xiiseeya aqoonta la xidhiidha afka Soomaaligu ay ka faa’iidaysan doonaan. Waxa sidoo kale ay Mareegtani soo gudbin doontaa dhawaan haddii Eebbe idmo wareysiyo, qoraallo iyo daraasado la xidhiidha Miisaanka Maansada iyo aqoonta kale ee af Soomaaliga iyo suugaantiisa .

Ugu dambayn waxa aanu mahad gaar ah u jeedinaynaa Bare Sare Carraale oo noo ogolaaday in aanu buuggan halkan ku soo daabacno. Si aad u akhrisato qoraalkii Gorfaynta Gabayga oo dhamaystiran fadlan guji halkan

Carraale iyo Gaarriye: Kumaa hor helay Miisaanka Maansada

2008-07-15T07:48:00.001-07:00

Qore Cabdalla X. Cusmaan July 15, 2008

Kumaa hor helay miisaanka maansada Soomaaliyeed? Waa su’aal weli muran ka taagan yahay tan iyo sannadkii 1976kii. Labada aqoonyahan ee ku muransani waa Cabdillaahi Diiriye Guuleed (Carraale) iyo Maxamad Xaashi Dhamac ( Gaarriye).

Labadan aqoonyahan ee macallimiinta ah shaki kuma jiro inay dadaallo badan u galeen sidii uu mid waliba u heli lahaa Miisaanka Maansada Soomalida, taas waxa marag u ah buugta ay qoreen iyo muxaadarooyinka ay ku qabteen meelo kala geddisan oo dalka iyo dibaddiisaba ah. Waxa kale oo labada Profasoor cilmi baadhistoodii ay horumar la taaban karo ku soo kordhisay suugaanta iyo guud ahaan af Soomaaliga, taariikhduna way xusi doontaa inay baal dahab ah ku leeyihiin suugaanta Soomaalida. Haddaba intaan u gelin su’aasha inna hor yuururta tan iyo sannadkii 1976kii ee ah kumaa hor helay miisaanka maansada Soomaaliyeed? Waxaan is weydiinaynaa, kumaa horta bilaabay baadhista miisaanka maansada Soomaalida? Jawaabta waxaan ka raadinaynaa labada macallin mid walba wixii uu afkiisa ka yidhi. ka sii akhri

Doodda Miisaanka Maansada

2008-07-15T07:44:00.000-07:00

Qore Bare Sare C/Qaadir Nuur Salaad ( Takar) July 14, 2008

Aad ayaan ugu faraxsanahay doodda “WardheerNews” furtay oo ku saabsan daah-furka miisaanka maansada.
Weli iima suurtoobin in aan helo oo akhriyo doodda socota oo dhan. Ha ahaatee waxaan isku tirinayaa xog-ogaal u dhex noqon kara ragga muranku ka dhexeeyo.

In muranku jiro waxaa iigu horraysey 2007 oo Abwaan Maxcamed-Gaarriye Xaashi Dhamac uu noogu yimid magaaladaan Nashville (Tennessee) ee USA . Qof ahaan aqoon fiican uma lahayn walow labadayaduba aan Jaamacaddii Soomaaliya Macallimiin ka wada ahayn.

Habeenkaas ayaan xusuusiyey galab aan isugu nimid maqaayad shaah, anigoo la socdey nin labadayaduba aan niqiin oo la yiraahdo Axmed Cabbaas Axmed. Goobtaas oo uu nooga sheekeeyey in habeen habeennada ka mid, irridda qolkii uu Lafoole ka degganaa saq dhexe lagu soo garaacay oo isagoo hurdeysan, guntanna go’ii sariirta uu furay mise waa askar dharcad ah. Waxay weydiiyeen “Gaarriye”. Kolkuu yiri waa anigana ay ku yiraahdeen “Walaalow ha nagu ciyaarine Gaarriye noo soo toosi”. ka sii akhri halkan

Ibraahin Hawd iyo aragtidiisa miisaanka maansada

2008-06-08T17:36:00.000-07:00

W/Q Cabdiraxmaan Faarax “Barwaaqo”

Hal_aqoon@yahoo.com

Sidii bahalkii biriijka ka dhacay
Baraarugey goor dad soo baxay
Ilaahay ballankii barquu kacay*

Midhihii, Eebbe haw naxariistee, Cabdi malaw

Intaanan qoraalkayga bilaabin, waxan marka hore si kooban akhristayaasha ula socodsiin waxa laysku hayo iyo waxa aan ka garnaqay waxa ay yihiin. Kadib waxaan si aad ah u muujin sida uu had iyo jeer Ibraahin uga hadlo wax aanu aqoon u lahayn. Si aan tiigaal lahayn waxan isaga balfin xajiinta iyo xasaradaha uu ninkaasi igula soo galgashay. Ugu dambaynta waxan tilmaan kooban ka odhan wacdaraha aan looga baran maammulka Wardheernews iyo sida aan marnaba loogu arkikarin inuu maammulkaasi arrinka dhexdhexaad ka yahay.
qoraalka ka sii akhri

Muranka Miisaanka Maansada Soomaaliyeed

2008-06-01T18:33:00.000-07:00

W/Q: Khaalid Jaamac QodaxQodax02@gmail.com

Waa dabciga bini’aadamka in xaajo nin la toosani nin la tuur leedahay, waayo, waxa aad arkaysaa in dadku aad ugu kala duwan yahiin aragtiyo badan oo qofba si ugu muuqata, haddii aad is tidhaahdo qofkaas toosina ay kugu adkaato, ama aad kuba guuleysan weydo, inaad ka dhaadhiciso sida ay dhabtu tahay. Qofka aqoonyahanka ahse kugu qaadan mayso wakhti badan marka aad tusto cilmi baadhis aad si hufan ugu kala haadiso waxa ay arrintaasi ka qabto, waayo waxa kali ah ee qofka aqoonyahanka ahi uu kaga duwan yahay qofka kale, waa isaga oo baadhid ku sameeya arrinta inta aannu go’aan rasmi ah ka gaadhin, isaga oo in badan ka taxadiraaya in uu go’aan ku gaadho hubsiimo la’aan ku fadhiya, arrinta haddii si cilmi ah looga qanciyana qaata.

Tan iyo wakhti aan dhaweyn waxa muran weyni ka taagnaa cidda ah aabbaha miisaanka maansada Soomaaliyeed. Waxa ay arrintani tahay mid ku cusub dhagaha Soomaalida, oo aan hore looga baran in ay isku qabtaan aragti aqooneed, iyada oo waxa ugu badan ee la kala dhici jirey ay ahaayeen dumarka iyo geela, marka aad eegto dhaqankeennii hore ee reer guuraaga ahaa. qoraalka intiisa kale halkan ka akhri

Yuusuf Garaad iyo Af Soomaaliga maxaa kala haysta

2008-05-02T13:55:00.000-07:00

British Government condones extremism in universities, says BBC Somali Service editor

By Ahmed Ali Jegan

BBC Somali Service editor Yusuf Garad Omar alleged that the British government condones extremist views in higher education institutions in the United Kingdom. Mr. Omar’s remarks were published in BBC Somali Service website in February 2008 after he paid a visit to the school of Oriental and African Studies in London to highlight British government’s strategy to combat extremism in campuses.

The exact Somali words of Yusuf Garad wrote to introduce his report are:

“Dowladda dalkan Britain ayaa sheegtay in Jaamacadaha dalka ay tahay in lagala dagaallamo fikradaha xag-jirka ah ee dhiirri gelin karin nacayb iyo in ay dadku isu gacan qaadaan amaba ay fuliyaan falal argagixiso. Laakiin, dhinacyada qaar waxay ka muujinayaan walaac ah in ay arrintu isugu soo biyo shuban doonto in ardeyda muslimiinta uun la daba galo, taasina ay noqon karto mid keenya dhibaato hor leh.”

We have asked an experienced translator to render the sentence into English although the BBC Somali Service editor has misspelled the word in bold as keenya. Yusuf Garad Omar’s introductory words were translated into English as follows: Qoraalka intiisa kale ka akhriso halkan.

Mullaaxintii Khaalid ee Buugga “ Mahadhada iyo Waxqabadka Maxamed Xaashi Dhamac “Gaarriye”.

2008-04-13T13:03:00.000-07:00

W/Q Mustafa A. Nuur

Sidii caadiga ahayd Naadiga wax akhriska Hargeysa ayaa waxa uu soo bandhigay 11 Abriil 2008 buug beryahaaba dadku ay aad u sugayeen in uu mar uun waddanka Somaliland soo gaadho, kaasi oo xiisaha loo qabay buuggan iyo sida loo sugayayba qofkii nasiib u helay in uu ka soo qayb gallo bandhiggani uu ka dhex arkayay goobtii iyo madashii lagu soo bandhigay. Buuggan waxaa lagu soo bandhigay Jaamacadda Geeska. (International Horn University)
Buuggaasi oo magaciisu ahaa Mahadhada iyo Waxqabadka Maxamed Xaashi Dhamac “Gaariye”, oo uu qoray Cabdiraxmaan C. Faarax “Guri Barwaaqo”, oo ahaa buuggii ugu horreeyay ee laga qoro waxqabadka ama suugaanta Gaarriye. Waxaa soo bandhigay Khaalid Jaamac Qodax oo ah xubin ka mid ah xubnaha ugu firfircoon ee Naadiga Wax akhriska Hargaysa. Iyadoo aanan haddaba halkan ku soo koobi karin wacdarihii madashaa ka dhacay inyar oo tilmaan guud ah aan idiinku soo gudbiyo halkan. Qoraalka intiisa hadhay ka akhri halkan

Martiqaadkii iyo ka qayb galkaygii soo bandhigidda buugga Mahadhada iyo Waxqabadka M.X.Dhamac “Gaarriye”

2008-04-12T22:59:00.000-07:00

W/Q Fardus Siciid Dirir

Naadiga wax akhriska Hargeysa ee magacooda afka qalaad lagu yidhaahdo “Hargeisa Readers Club” ayaa waxay igu soo marti qaadeen ka qayb galka soo bandhigida, buugga uu qoray Cabdiraxmaan Cabdillaahi Faarax "Barwaaqo", ee la yidhaahdo Mahadhada iyo Waxqabadka abwaan Maxamed Xaashi Dhamac 'Gaarriye', oo soo baxay wakhti aan fogeyn. Buuggaas oo uu soo bandhigay wiilka dhallinyarada ah ee Khaalid Jaamac Qodax, oo ka mid aha naadigaas bil walba buugga soo akhirya

Haddaba Jimcihii wiiggan oo ku beegnaa 11/april/2008/, wax ay ii ahayd maalin aan shaqada ka fadhiyo oo aan ku jiro nasasho fiican, kaba sii darane waxa aan martiqaadka lahaa wakhti ku minaasib ah jadwalkeyga ka qayb gal xaflad, waayo waxa ay ballantu ahayd in aan tago xarunta Jaamacadda International Horn University, wakhti fiidnimo ah oo ku habboon. Intaa waxa dheeraa roob shuux ahaa oo maalintaa jimcaha ahaa da’ay, taasoo sababaty in jawiga habeenkaasi ahaado mid neecaw qaboow iyo saxansaxo udgoon badan leh. Qoraalka intiisa kala halkan ka akhri

A publisher reissues a book on Somali names and nicknames

2008-03-28T21:07:00.000-07:00

A book on the Somali names and nicknames has been reissued thirteen years after it was first published in Canada. Written by the Somali linguist and lexicographer Abdirahman Farah Barwaaqo, Magac bilaash uma baxo (No name is given without a purpose), attracted the attention of Somali readers and linguists researching Somali language. “It is the book I have been waiting for twenty four years,” wrote Georgi Kapchits, a Somali speaking Russian linguist, in a review. The book is the first of its kind written about Somali names and nicknames. The linguistics sub-field the book belongs to is known as onamastics, “the study of the origins and forms of proper names.” sii akhri

Literature of Somali Onomastics and Proverbs

2008-03-18T06:33:00.000-07:00

gorfayntii Cabdiraxmaan Faarax ‘Barwaaqo’

hal_aqoon@yahoo.com

Buugga la yidhaa ‘Literature of Somali Onomastics and Proverbs’ ayaa dhowaan ku soo biiray qoraal-hayeen kayga. Kol haddii aan dhawr buug oo hore wax ka idhi, waxa habboon bal inaan kanna wax ka tilmaamo ha yaraato ama ha buurraatee. Sidaasi awgeed waxan ku hakan magaca buuga iyo ka qoraaga. Tilmaan yarna waxan ka bixin hordhaca. Intaa kadibna waxan toos u aa’i qaybaha buugga aniga oo mid kasta tilmaami doona dhulka dareenka akhrista kicinaya.

Magaca buuggu waa af Ingiriis. Hayeeshee, kolkaad ka qoraha aragto ayey wax is diidayaan. Waa markii iigu horraysey een arko buug af Ingiriis ku qoran oo uu magaca qoruhuna far Soomaali ku qoran yahay. Hayeeshee, kolkaad hore u socota ayaad dareemaysaa inuu qoruhu si ula kac ah arrinta u yeelay.

Runtii, marka af Soomaali wax lagu qorayo in magacyada shisheeye loo yeelo ama lagu qoro far Soomaali si ay dhawaaq Soomaaliyeed u yeeshaan arrin xun maaha. Tusaale ahaan, kolka ‘John’ la qorayo in loo qoro ‘Joon’ waa aragti habboon. Hayeeshee, kolka aad af Ingiriisi wax ku qorayso inaad tidhaa ladhkii buuguna af Ingiriis ha ahaado kii qoraaguna Soomaali ha ahaado waa arrin ka hadalkeeda leh.

Haddii aan hordhaca ka bilaabo, waxa qumman kolka arrin faraha lala galo in wixii eed ah ul dheer layskaga durkiyo. Sidaasi awgeed, kolkii uu qoruhu ka hadlayey sooyaalka raggii u soo halgamay qoraalka farta Soomaaliyeed qaar buu magacaabay qaarna wuu ka tagtay. Dhabtii, ma sheegikaro inuu midhkaa badheedh iyo ula kas u yeelay iyo inay aqoon la’aan ka ahayd. Qoruhu innama soo hordhigin wax caddayn ah oo uu ku taageerayo sababta ku qasabtay inuu qaarna qoro, badhka kalana ka tago.

Qoriddii af Soomaaliga dad badan baa u soo halgamay. Dadaalkooduna ma kala yarayn. In la kala garbiyaana ma habboona. Muuse X. Ismaaciil Galaal, Shire Jaamac Axmed, Maxamed Cabdi Makaahiil iyo Cabdil-laahi Xaaji Maxamuudwaxay ka mid yihiin raggii Soomaaliyeed ee u soo halgamay in af Soomaaliga la qoro. Mid kastaana wuxu soo bandhigay fartii uu islahaa waata ku habboon in afka lagu qoro. Waxa wax aad loola yaabo ah waxa loo xusiwaayo Maxamed Xaaji Cismaan iyo D. I. Stepanjenko oo ah raggii 1969kii qoray abwaanka yar ee la yidhaa ‘Abwaan urursan: Af- Soomaali iyo Ruusha, Ruush iyo Soomaaliya’ oo farta ku qorani tahay ta hadda la adeegsado. Dhanka shisheeyaha waxa in la xuso mudan J. W. C. Kirk, R. C. Abraham, C.R.V. Bell, B. Panza, M. M. Moren, Armstrong iyo Dr. B. W. Andrjeweski. Qoraalka intiisa kale halkan ka akhri

HAL-BIXINTA E R E Y A D A KUMBUYUUTARKA

2008-03-02T11:35:00.000-08:00

Gorfeyntii Fu’aad Sh. Abu Bakar

Habeen iyo dharaar,
Hadalladaan dhisnaa,
Afkeenna hooyo oo,
Horumaraan ku hamminaa,

Hoggaaminnaa,
Had iyo jeer habnaa,
Oo waan hagaajinnaa,
Ma hagrannee,
Waan u hawl-galnaa,

Xasan Sh.Muumin (IHUN)

Bulsho kasta oo adduunka ku nooli waxay leedahay af ay ku abtirsato kagana duwan tahay ummadaha kale .Afka ummadi wuxuu la jaanqaaada lana kobcaa horumarka ay bulshadu ka samayso dhinacayada kala duwan ee hawl maalmeedka sida dhaqaalaha, waxbarashada, siyaasada, iwm. Sidoo kale wuxuu la hanaqaadaa i

Qoraalka intiis kale halkan ka akhri

Magac Bilaash Uma Baxo

2008-02-28T20:13:00.000-08:00

W/Q. Cabdiraxmaan Faarax “Barwaaqo”

waa daabacaaddii 2aad ee buuggii sida qoto dheerida ah looga shaqeeyey loogana baaraandegey kuna saabsanaa hababkii iyo ujeedooyinkii ay Soomaalidu ula bixijirrey magacyada iyo naanaysaha. Waa buug ay dad badani calmadeen, Buuggu wuxu si habsami ah u lafagurayaa isirka iyo dulucda magac kasta ka dambeysa. Aqoonyahannada falcelinta yaabka leh ka soo dhiibtay buuggani ma yara. Sidaasi awgeed waxan halkan idiin ku soo gudbin aragtidoodii oo kooban ee ku soo dhuwaada:

Faahfaahinta ka akhri redsea-online.com

ama somalipressreview.com

Miisaanku waa furaha kala asooridda badaha maansooyinka Soomaaliyeed

2008-01-22T20:16:00.000-08:00

Waxaa Qorey:
Cabdiraxmaan C. Faarax ‘Barwaaqo’

Dhawaanahan dambe waxa si aad ah isu soo taraya kala garasho la’aanta ama kala saarid la’aanta badaha ay ka soo jeedaan maansooyinka Soomaaliyeed. Sidaasi awgeed waxad arkaysaa dad badan oo jiifto gabay ku sheegaya, ama geeraar gabay ku tilmaamaya. Waxan haddaba qoraalkan kooban wax kaga sheegi gefefkaasi iyo sida ay wax uga jiraan. Waxa kale oon tilmaami sida aragtida Maxamed Xaashi Dhamac ”Gaarriye” ee miisaanka maansadu u tahay furaha ugu habboon ee ilaa maanta la hayo ee loo adeegsan karo kala asooridda badaha maansooyinka Soomaaliyeed iyo kala garashada maanso kastaa badda ay ka soojeeddo.

Aan ku bilaabee, intaan dalku burburin, dadka iyo afkuna habaqle noqon, waxan u haystey in la kala yaqaanney badaha maansooyinka Soomaaliyeed oo ay aad u adkayd isku murgintoodu. Waxa kale oo aan filayey in la yaqaan maansakastaa badda ay ku abtirsato. Hase ahaatee, malahaasu wuxu afka u dhacay kolkii aan dhawaan dareemay in dhibaatada maanta jirtaa kaba horreysey burburka. Tusaale ahaan, maansada hoos ku qoran ee uu tiriyey Xuseen Dhiqle ayaa lagu sheegey iney gabay tahay ( Aw Jaamac Cumar Ciise 1999).

Qoraalka oo dhan ka akhriso degelka:
www.redsea-online.com/e-books/dhaxalreeb_2-2007.pdf

KA XANAAQ WAX KUU DANA

2008-01-14T07:04:00.000-08:00

Axmed Cali Cismaan,

Maansadan oo si dhab ah uga hadlaysa hab-dhaqanka dhallinta ku kacaantay qurbaha, gaar ahaan dalalka reer-galbeedku waxay si toosa u tilmaamaysaa aragtida iyo dareenka walcan kasta oo leh wiil kureya! Curiyuhu wuxuu si la yaab leh u tilmaamayaa waxyaalaha ay ka simanyihiin sida lexejeclo la’aanta iyo socodxumida iwm. Waxaanay tidhi maansadu:

Ka xanaaq wax kuu dana
Xiisee wax kuu daran
Foolxumo xarrago mood!

Xirribaha dushoodiyo
Xeedhida faruuryaha
Xudduntayska wada dura
Xilqadaa dhegaa sudha!

Ha xufleeyo shaadhkuye
Xidhayaasha wada fura!

Xasharaaddo midabba leh
Ninba tii la xiisa leh
Ku xardhada gacmaayoo
Xirsijowska waalida
Xadhko wada silsilada ah
Xabbadkiina wada sudha!

Sida dhidar wan xaabsaday
Xaskuu jiidhay uu muday
Xamxamaaro socodkoo
Mijahaaga kala xeel
Midna yara xannaanee
Midna xoog u wada tuur!

Ha xarrigo surwaalkuye
Ha xidhxidhine siiddaa
Ileen waa xor Kenediye
Markuu xagasha gaadhaba
Soo yara xansheeroo
Xaar-qaadda soo jiid!

Sida aad xanuuniyo
Xummad daran la kaw tidhi
Wada xiir timaha oo
Xaad yar haysku reebina!

Marna xoog u siiddaa
Xig madow kuwada tidic
Xabag iyo wax daran mari
Xero-dulinta raamaha
Xoqashada miciin mood!

Hays xilqaamin abidkaa
Xilna yuu ku saarraan!
Ha xafuujin sigisyada
Dharka kale ha xaalayn
Aqal xaajadii daa!
Xamaantaada wada saydh
Xashiishkaaga wada filiq
Ha xaraynin shay qudha!

Ha xafidin hugaagee
Xalay kii laguu gaday
Adoo xooray soo hoyo!
Subaxiina xayraan
Oo mid xajiinle daydayo!

Ta xumaanta kula neceb
iyo Ka xishoodka kula jecel
Xaraf qudha ha waydiin
Xaruntay ku noolyiin
Siday xero farddoodtahay
Markaad xiiqdo soo hoyo
Marna xaawiyaha raac
Oo xerta jaan la noolow!

Ma xishoodayaalyow
Xarumaha dadweynuhu
Xaddi ay u tubanyiin
Xurma beesho kula mida
Mid xumaanta kaa daran
Xaf miday la tidhi belo
Xalwad siduu afkeediyo
Ku xaraysan yahay malab
Dalqadeeda xaabxaab!
Marna xayli sida awr
Xaal-baadh sidaytahay
Xaaladdeeda dumarnimo!!

Tallan

2008-01-03T09:59:00.000-08:00

Cabdiraxmaan Faarax "Barwaaqo"

Maansadani waxay la hadlaysaa qofkii uu tallan ka galo jiritaanka Eebbe. Waxay tibaaxaysaa tusaalooyin dhawra oo ay tahay inuu qofkastaa wax ku qaato, kuwaasi oo aan filayo iney qancinkaraan cid wal oo caddayn u raadinaysa jiritaanka Eebbe!

Inuu Eebbe jiro
Ninka jirinayee
Tallan kaga jirow
Cidla joogso oo
Adigoo jimcoon
Jaahaaga iyo
Waaxyaha jidhkiyo
Jimidhkaaga dhugo!

Dhirtuu joojiyee
Kala jaadka ee
Midho jinawahiyo
Ubax jaadad badan
Dhaayuhu jantaan
Laga soo jariyo
Jaangooyadani
Isku jaanta go’an
Jeedaaliyoo
Inuu Weyne jiro
Ma shakaa ku jira?

Ha jikaartamine
Bal koruun jalleec
Cirkan jooga een
Tiir jaba lahayn
Jeedaaliyoo
Inuu Waaqle jiro
Ma shakaa ku jira?

Jirjirroolahani
Dhaqaaq joogsadee
Hadba jaad noqdana
Ha jikaartamine
Jeedaaliyoo
Inuu Waare jiro
Ma shakaa ku jira?

Jirriqaaga yari
Hadda jeerta weyn
Kama jilicsanee
Ha jikaartamine
Jeedaaliyoo
Inuu Shaare jiro
Ma shakaa ku jira?

Buug Cusub

2007-12-26T13:43:00.000-08:00

Hal-bixinta Ereyada Kumbuyuutarka

Cabdiraxmaan Faarax "Barwaaqo"

Buuggani wuxuu awood inoo siinayaa inaynu af Soomaali ku baran karro kagana hadli karro Kumbuyuutarka iyo wixii la xidhiidha, kaasoo ay markii hore adkayd in af Soomaali lagaga hadli karo. Waxa kale oo uu awood inoo siinayaa inaynu markii u horreysey yeelanno furahayeenno af Soomaali ku qoran, iyo weliba inaan si hawl yar u soo hal-tebsan karro qormayaasha kala duwan ee kumbuyuutarka hadda lagu adeegsado.
Qoraal kooban oo buugga ku saabsan halkan ka akhriso.
Buugga waxad ka heleysaa www.lulu.com/content/1740048

Kelmed aan ka idhi Warsidaha Dhaqanka iyo Suugaanta ee Hal-aqoon

2007-12-25T10:53:00.001-08:00

Qalinkii: Mustafa Aadan nuur
manmustafa@gmail.com

Inta aan la hurinee
Hal-aqoon ka kowyahay
Waxa lagu halleeyaa
Ama lagu hagaa waa
Hal-door iyo farshaxan iyo
Himiliyo aqoon iyo
Dhaqanside hiddoodiyo
Wixii horey u lumay iyo
Waxa haatan joogiyo
Hibashiyo ladh hore iyo
Inta dhaymo hoosiyo
Habsaw aad is mudateen
Hore waxaad tebaysayba
Kanaa tiigsi hore iyo
Nabarrada holcaayiyo
Kaaga filan hirtaanyada.
Intaad hoos u tabatiyo
Hiilkaad sugaysiyo
Waa dirir ma hiigaan
Oo afkeenna hooyiyo
Hiddihii awawgeen
Kuugu dhowri hagarli’i.

Waxaan in badan naftayda waydiinayay su’aalo ku saabsan sida afkan iyo hiddahan hodanka ah loo dhowri lahaa, iyadoo lagu qorayo oo lagu uririnayo farta Soomaaliga. Qoraalka intiisa kale ka akhriso halkan

Falcelinta qoraalkii ahaa: Qabyanimada qoraalka af Soomaaliga

2007-12-23T07:59:00.000-08:00

Cabdiraxmaan Faarax “Barwaaqo”

hal_aqoon@yahoo.com

Ereyga qabyo, sida aan u aqaan, waa wax kala dhantaalan oo aan dhammaystirnayn. Qabyannimana waa kala dhantaalnaan. Sidaasi awgeed, waxan filayey sida ladhka qoraalku tilmaamayo inuu qoruhu ( Ibraahin Yuusuf Axmed ‘Hawd’) soo bandhigo waxa qabyada ka ah qoraalka af Soomaaliga. Hase ahaatee, kolkii aan akhriyey qoraalka waxa ii caddaatay in arrimaha uu Ibraahin ka hadlayaa aanay ahayn qabyo balse ay yihiin:

Xasiloonidarro qoraalka ka jirta,
Gefaf ay dadka qaar sameeyaan,
Aragti qoraha u gaar ah,
Aqoon la’aan ku saabsan isbeddelka dhawaaqyada iyo
Arrimo kale oo aan xusidoono.

Si aan u muujiyo arrimahaasi waxan ku dadaali inaan mid kasta goonnidiisa u lafaguro idinna hogatusaaleeyo in qoraalka afku qabyo ka dheeryahay:

A. Xasiloonidarrada qoraalka

Xasiloonidarradu waa kolka uu qof kastaa afka u qoro sida uu isagu ugu dhawaaqo. Haddaba, kala geddisnaanta dhawaaqyada deegaannada isaga oo qoruhu ka dhigaya qabyo qoraalka afka haysata wuxu yidhi:

Arrintan oo ah mid ay jiritaankeeda isla qirsan yihiin soomaalida oo dhami waxaa ugu caansan labada dhawaaq ee uu sidiisaba af soomaaligu u qaybsan yahay ee kala ah dh iyo r. Anigu qof ahaan markii aan eegay labadaas dhawaaq sida ay ugu kala baahsan yihiin degaannada soomaalida waxaa ii soo baxday in ay tiro ahaan isu dhow yihiin.

Waxaa jira dad moodaya dhawaaq kasta oo erayga dhexda kaga jira oo marka uu uu koonfurta iyo bariga joogo r ahi jeerka uu waqooyi iyo galbeed tago in uu noqonayo dh. Dabadeed haddii la isku dayo dhawaaqaas aan loo dhalan in la raaco waxaa ka dhashay qalad aad u weyn, waayo waxaad arkaysaa dh meel aanay lahayn hawaarta ama r xeradeedii ka dibbootay. Tusaale ahaan haddii erayga baraare yahay badhaadhe, erayga baruur ma aha badhuudh. Sidoo kale haddii uu xiriir yahay xidhiidh, dhiidhi noqon maayo riiri. Nasiibxumo dad ayey sidaas la tahay.

Sidaa uu qoruhu ka dhawaajiyey, qof kastaa wuxuu afka u qoraa sida uu ugu dhawaaqo. Tusaale ahaan, dadka qaar waxay yidhaahdaan “Ari” qaarna “Adhi”. Labada qolo, haddaba, qolana ma gefsana. Labadubana waxay raacayaan xeer uu afku leeyahay ee bal idinba tusaalooyinkan ila eega:

1. Adhi = Ari

Badhaadhe = Baraare

2. Badh = Bar

Gabadh = Gabar

3. Barwaaqo = Barwaaqo

Gabdho = Gabdho

4. Dhadhan = Dhadhan (shibbanaha dhexe baa lamman)

Dhanaan = Dhanaan

5. Far = Far

Rag = Rag.

Waxan halkaa ka soo tuujin karraa xeerarkan hoos ku qoran:

Xarafka ‘dh’ wuxu noqdaa ‘r’ kolka uu kala dhexgalo laba shaqal sida ku xusan tusaalaha koobaad (1). ‘r’-duna waa sidaasi oo kale.
Xarafka ‘dh’ ama ‘r’ way is beddelaan kolka ay ereyada qaar ugu dambeeyaan sida ka muuqata tusaalaha (2), marna isma beddelaan sida ka muuqata tusaalaha (5).
Xarafka ‘r’ iyo ‘dh’ isma beddelaan kolkay ereyada ugu horreeyaan sida ka muuqata tusaalaha (4) iyo (5)
Labadaa xaraf isma beddelaan kolka ay shibbane kale ku lammaanaadaan sida ka muuqata tusaalaha (3).

Waxa kale oo in la tilmaamo mudan inay jiraan xarafyo kale oo lagu kala geddisan yahay oo ayaga qudhooda loo baahan yahay in la mideeyo. Tusaale ahaan: ‘m’ iyo ‘n’, ‘c’ iyo ‘q’, ‘x’ iyo ‘kh’ iwm.

Waxa haddaba isweydiin leh arrintu ma qabyanimaa mise waa xasiloonidarro? Mar aan arrintaa ka hadlay waxan idhi:

Arrintani runtii waxay dhibaato xoog leh ku haysaa dad badan oo afka barta oo shisheeye iyo sokeeyaba leh. Dhab ahaanna, dhibaatadu maaha mid af Ssoomaaliga keli ku ah ee waa mid ay afaf badani soo mareen kana soo gudbeen loona baahan yahay inaynu dhugmo gaar ah u yeelanno. Waxa afafkaa ka mid ah af Carabiga. Tusaale ahaan, dalalka gacanka carabta, dadku xarafka Kaaf ‘ك’ waxay ugu dhawaaqaan Jiim ‘ج’. Marka ay isbariidinayaanna waxay yidhaahaan ‘Jeef xaalaj?جيف حالج’. Hayeeshee kolka ay qoraal noqoto wa-xay qoraan ‘Keef xaalak?كيف حالك’. Dalka Masar dadkiisu xarafka‘Qaaf ق ’ waxay ugu dhawaaqaan ‘A أ ’ Marka uu haddaba qof Masriyihi doonayo inuu kugu yidhaa ‘waxan ku leeyahay’ wuxuu ku odhanayaa ‘A’ullak’. Hase ahaatee kolka uu qoraal maago waxa uu qorayaa ‘Aqullak أقلك’.

Afka Ruushka haddaan dhankiisa eegno sidaas oo kale ayaan aragtidan mid la mid ah ugala kulmaynaa. Tusaale ahaan dadka u dhashay ama ku barbaaray jamhuuriyadda Ukraa’iin xaraf ka ‘g’ waxay ugu dhawaaqaan ‘H’. Kolka uu qof doonayo inuu ku yidhaa ‘waxan ku hadlaa af-ruush’ wuxuu ku odhanayaa ‘Yaa habaaruu baa Ruski’. Hayeeshee kolka ay qoraal tahay waxa uu qorayaa ‘Yaa gafaaruu baa Ruski’. Γ (ga) H (ha).

Af Ingiriiska qudhiisa aragtidan oo kale waan kala kulmaynaa. Tusaale ahaan magaalamadaxda Kanada dadka reer Kanada waxay ugu dhawaaqaan ‘Odhowa’. Hase ahaatee kolka la qorayo waa ‘Ottawa’. Ereyada kala ah ‘bottle’, ‘Bottom’ iyo ‘Butter’ waxay ugu dhawaaqaan ‘Bodhol’ , ‘Bodhom’ iyo ‘Badhar’.

Sida aan haddaba soo tibaaxay, xasilloonidarradu dhawaaqa oo qudha kuma koobna ee qoridda lafteeda way saamaysaa. Waxa iyana loo baahan yahay in si uun laysku raaco si qoraalku isku mid u noqdo. Tusaale ahaan:

Barayaal - Bare-yaal.

Biyamareen - Biyo-mareen.

Caanagaleen - Caano-galeen.

Ibraahin Hawd isaga oo markale qabyanimada qoraalka af Soomaaliga tilmaamaya wuxu yidhi:

Afka waxaa ku jira eray muujiya ahaansho, sida waan harraaddan ahay, waad xanaaqsan tahay, wuu dhiirran yahay, waa ay qurxoon tahay, waa aynu badan nahay, waad faraxsan tihiin iyo waa ay tuban yihiin. Sida aynu aragno qodobka ahaanshuhu mar walba wuxuu u qormayaa gooni, umana baahna in sifada ka horraysa lagu daro oo la dhaho: harraaddanahay, xanaaqsantahay, dhiirranyahay, qurxoontahay, badan-nahay, faraxsantihiin iyo tubanyihiin.

Waxan filayaa haddii aan qoro “wuu cadhaysanyahay” qof kalana qoro “wuu cadhaysan yahay” inaan mid kaayana gefsanayn oo ay ujeeddadu isku mid tahay. Hayeeshee, in labada qaab mid ahaan la adeegsadaa aad bay u habboontahay. Sidaasi awgeed, tan qudheedu waa arrin xasiloonidarro ku lug leh ee maaaha qabyanimo dhanka qoraalka ah. Sida keliya ee dhibaatadan lagaga bixikaraa waa iyada oo uu jiro maammul labada siyood miduun hirgelinayaa.

B. Gefefka la sameeyo:

Xeerarkii aan soo tibaaxay, qofka isaga oo aan aqoon isku daya inuu adeegsadaa inuu gef samaynayo layskuma hayo. Waxana hubaal ah inuu is odhanayo meel kasta oo ‘dh’ ku jirtaba ‘r’ ku beddel. Taasina, runtii, waa gef aqoon la’aani keenayso ee maaha qabyanimo qoraalka ku jirta sida uu qoruhu ku doodayo.

Isaga oo Hawd innoo sheegaya sida xilliyada labada caanamaal laysugu murgiyo wuxu yidhi:

Afar iyo labaatanka saacadood ee habeenka iyo maalinta af soomaaligu wuxuu u qaybiyaa dhawr xilli oo mid walba lagu tilmaansado socodku goorta uu ku beegan yahay. Aroorta hore inta aan waagu dillaacin socodka la bilaabo waxaa lagu magacaabaa ”kallahaad”, waabberiga ilaa cadceed-soobaxana

”jarmaade”, barqinka ilaa hadhkana ”baqoole”, hadhka ilaa casar-dheerahana ”dhalandhool”, casarka iyo gabbaldhacana ”carraabe”, gabbaldhaca ilaa fiidkana ”gudoodi”, fiidka inta ka dambaysana ”guure” ama ”guuregal”. Intaas oo eray saxaafadda soomaalida maanta waxaa laga adeegsadaa oo keliya ”baqoole”. Xitaa nin madax ahi haddii uu socdaal guure ah ku baxo waxay dhahayaan ”wuu baqoolay”!

Tan qudheedu sidii tii hore ayey ku salaysan tahay aqoon darri. Qofka kala garan la’ inuu guureeyey iyo inuu carraabay sidee loogu sheegaa qabyanimo dhanka qoraalka ka jirta?

C. Dhawaaqyada iyo is beddelkooda:

Ibraahin oo kolkan isbeddelka dhawaaqyada qabyo qoraal ku tilmaamaya ayaa yidhi:

Ahaanshaha iyo sifadu marka ay israacaan iyaga oo dheddig ayaa iyaduna ah cillad aan labadaas qodob lagu kala maarayn karin. Tusaale: dhuxushu waa ay nooshahay. Sida muuqata sifada iyo ahaanshaheeda ma kala goyn karro oo ma qori karro sida ay naxwe ahaan saxa ku tahay oo ah: dhuxushu waa ay nool tahay. Waxaa kale oo ka mid ah isla dheddigoodka marka ay sifadu ku dhammaato xarafka d, tusaale: arrintu waa ay fudud dahay. Halkaa waxaa ka muuqata xarafkii t:du in uu dhintay oo isu rogay d. Laakiin markaas dahay ma aha af soomaali naxwe ahaan jira, sidaas darteed iyadana aynu u daynno xaalad gaar si la mid ah sidii lee.

Sida ay in badani ogtahay, guud ahaan, af Soomaaligu wuxuu leeyahay laba qodob oo isbedbeddela, kuwaas oo kala ah: -ka iyo -ta. Qodobka hore wuxuu raacaa magacyada lab. Kan labaadina kuwa dheddig. Tusaale ahaan:

Wiil + ka = Wiilka

Inan + ta = Inanta.

Qodobka -ta wuxu isu beddelaa: -da, iyo -sha. Xarafka -t baana noqda -d markuu raaco magac ku dhammaada shaqal ama xarfaha kala ah: d, c, x, h, y, firgin ('). Tusaale ahaan:

Maro + ta = Marada

Lo' + ta = Lo'da

Irrid + ta = Irridda

Duluc + ta = Dulucda

Qodax + ta = Qodaxda

Bah + ta = Bahda

Beeraley + ta = Beeraleyda

Markay -t ku xigsato -l waxay labada cod, haddaba, isku noqdaan -sh. Tusaale ahaan:

Macal + ta = Macasha

Ul + ta = Usha

Il + ta = isha

Calool + ta = Caloosha

Haddii aan haddaba qaadanno tusaalooyinka uu qoruhu inna siiyey waxad arkaysaa sida ay aragtidiisu isu burinayso. Wuxu Ibraahin ku doodayaa in labada weedhood ee kala ah “Dhuxushu waa ay nool tahay”, iyo “Dhuxushu waa ay nooshahay” ay naxwe ahaan ta hore qummantahay. Waxa uu ta dambe ku saluugayna waa xarafka ‘sh’ ee ereyga ‘nooshahay’ ku jira. Waxay haddaba isweydiintu tahay halkee bay isburinta Ibraahin ku jirtaa?

U fiirso, ereyga ‘dhuxul’ waa dheddig. Sida naxwuhu yahayna qodobka raacayaa wa ‘ta’. Haddii aan sidii Ibraahin raacno waa inuu ereygu u qormaa ‘Dhuxulta’ ee aanay noqon ‘dhuxusha’. Weedhuna waa inay kolkaa noqotaa ‘Dhuxulta waa ay nooltahay’. Ereyga hore waxa is xigsaday waa labada shibbane ee ‘l’ iyo ‘t’, ta dambana waa ‘l’ iyo ‘t’. Markaa miyaanay ahayn inuu xeerku wada saameeyo? Sidaasi awgeed naxwe ahaan waxa sax ah weedha dambe ee ah ‘Dhuxushu way nooshahay’. Waayo xeerku labada ereyba si iskumid ah ayuu u saamaynayaa. Hadal iyo dhammaantii waxa halkaasi innooga dhuroobey inaanay arrintan qudheedu ahayn qabyanimo ka jirta qoraalka af Soomaaliga ee ay tahay aqoon la’aan dhankeenna ka jirta.

Kol kale isaga oo qoruhu ka hadlaya qabyanimada qoraalka wuxu yidhi:

Jumladda ah geed ubax leh haddii aynu rogno oo lahaanshaha dhexda gelinno waxay noqonaysaa geedku ubax buu leh yahay. Sow ma aha?

Waydiintaa waxan kaga warcelinayaa ‘Maya’. Sidaa waxan u idhi marka la hadlayo laysma taagtaagayo. Hadalku waa inuu socdaa. Taasi waxay keenaysaa in ay labadii erey ee ‘leh’ iyo ‘yahay’ isku darsamaan. Kolkay sidaasu dhacdo waxa is xigsanaya labada xaraf ee ‘h’ iyo ‘y’. Dadku xeerka afka ma sameeyaan. Afku isagaa xeerkiisa samaysta. Sidaasi awgeed labadii xaraf kolkay is xigsadaan ‘hy’ waxa adkaanaysa in isku mar lagu dhawaaqo. Taasi ayaa keeneysa inay ‘h’du isu beddesho ‘e’. Waxa markaa innoo soo baxay dhawaaqa ah ‘leeyahay’.

Inuu afku xeerka samaysto oo uu ereyga ‘leh’na lumiyo xarafka u dambeeya ayaan tusaalooyin kale ka bixin. Haddii aan dhanka magacyada u leexanno bal eeg magaca ‘Geelle’. Dulucda magacu waa kii geela lahaa. Ka warran haddii aan kala gooyo oo u qoro ‘Geel leh’. Ujeeddadi miyaanay isbeddelin?

Bal markanna aan eegno naanaysaha ‘Indhoole, Faroole, Dhegoole’. Haddii aan kala qorno miyaan u qorikarraa ‘Indho leh, Faro leh, iyo Dhego leh’? Warcelinta waa MAYA. Waxan haddaba akhristaha weydiin, sida ay wax yihiin?

D. Aragtida qoraha u gaarka ah

Markan aragti uu Ibraahin qabo ayuu qabyo qoraal ka dhigayaa. Isaga oo arrintaa sheegaya wuxu yidhi:

Fadeexadda ugu weyn ee far soomaalida ku jirtaa waa xarfaha lammaan ee kh, sh iyo dh. Run ahaantii saddexdaas dhawaaq in xarfahaas lammaan loo qaatay waxay muujinaysaa oo keliya sidii ay reer yurubka soomaalida maskaxda uga qabsadeen (welina uga haystaan). Saddexdaas dhawaaq markii la dejinayey ugu horrayn waxaa looga aragti qaadanayey lagagana dayanayey afafka reer yurub, iyada oo aan fursad iyo madaxbannaani la siin baahida af soomaaliga u gaarka ah.

Dhawaaqa uun lama waafajin afafka reer yurub ee sidoo kale mar haddii far laatiinka la qaatay waxaa muuqata in lagu mashquulay sidii teebka far laatiinka ah loo waafajin lahaa ka soomaaliga. Haddiise ay xitaa sidaas ahayd waxaa taallay, welina taalla, fursad ah in saddexda xaraf ee far laatiinka ku hadhay (p, v, z) loo qaato saddexda xaraf ee sida xun loo dhaandhaamay. Taladaas jeer hore ayaan u soo jeediyey welina waa ay ila wanaagsan tahay.

Nin baa laga sheegay, “Ilaahayaw aluf wax buu leeyahay iyo waxba male mar hannaga wada yeedhsiin.” Ibraahin wuxu dhaliil ka dhigay in la qaato kh, sh iyo dh. Waxaanu ka dhigay waxay reer Yurub innagu qasbeen. Waa yaabe, kuwuu leeyahay ha lagu beddelo ee ah “P, V, Z” yaa leh? Miyaanay iyaguba ahayn xarfo reer Yurub? Goormuu awowgeen Samaale yeeshay P,V,Z?

E. Arrimaha kale ee u baahan in wax laga yidhaa:

Waxa kale oo jira arrimo aan ku jirin kuwaa aan soo sheegnay. Hase ahaatee uu qoruhu ku sheegay inay tahay qabyanimo qoraalka ah. Isaga oo midhkaa tibaaxayana wuxu yidhi:

”Dhaliilaha jira ee ay tahay in xal midaysan laga gaadho waxaa kale oo ka mid ah taxanaha hadal ee qodabaysan marka loo adeegsanayo xaraf u taagan lambar. Tusaale ahaan ma sida laatiinka ayaa la qorayaa: a… b… c… d… taas oo aan ahayn sida ay far soomaalidu u taxanto? Mise: a… b… t… j…? Mise: b… t… j… x…? Mise haddii la doono: a... e… i… o… u…?”

Waxa kaluu qoruhu xusay in loo baahan yahay qaamuus lagu soo ururiyo ereyada afka oo dhan kaasi oo laga baran lahaa in si wax loo wada qoro. Waxan haddaba rabaa inaan halkan si cad carrabka ugu adkeeyo in kii hore ee laynoo qoray aan wixii ku qornaa waxba laga taransan. Waxan markaa garan la’ahay cidda ka kan ka weyn wax ka baranaysaa halka ay joogto.

Arrinta ku saabsan sida xuruufta loo kala hor-marinayaa waxay ku qorantahay bogga XII aad ee Qaamuuska Af Soomaaliga ee uu qoray, Eebbe haw naxariistee, Yaasiin Cismaan Keenadiid soona saartay Wasaaraddii Hiddaha iyo Tacliinta sare ee Jamhuuriyaddii Soomaaliya.

Waxa uu Ibraahin saluugay oo uu ka cawday dhanka cilmibaadhista. Waxaanu sheegay inaan wax cilmibaadhisa lagu samayn af Soomaaliga sidii loo qoray. Runtii, ma sheegi karo inaan cilmibaadhista lagu samayn qayb gaar ah oo uu isagu rabay iyo inkale, hayeeshee, waxa cad in af Soomaaliga, qoraalka hortii iyo qoraalka dabadiiba, lagu sameeyey cilmibaadhis aad u farabadan. Waxana si habsan isugu soo ururiyey Dr. Maxamed Diiriye Cabdillaahi kuna soo bandhigay degelka ay sumaddiisu hoos ku qorantahay:

http://www.geocities.com/mdiriye/biblio_somali.html

Ugu dambayntii, qoraalkan oo aan kaga falcelinaayey qoraalkii xiisaha badnaa ee uu soo saaray Ibraahin Yuusuf Axmed ‘Hawd’, waxan isku deyey inan tilmaamo inaanay jirin qabyannimo ka jirta dhanka qorista af Soomaaliga. Hayeeshee, waxa uu Ibraahin ka dhawaajiyey waa xasiloonidarro ay keentay qoraalka oo aan laga midaysnayn, iyo gefef la sameeyo oo ay aqoondarro keento. Runtii waa qoraal ku soo beegmay xilli uu dad badan tallan ka galay qoristii far Soomaaliga. Kaasi oo abuuray dood horleh oo aan hore u dhicijirin. Wuxu Ibraahin ku ammaanan yahay sida uu u taabtay dareen u baahnaa in la saafo.

Ma Af Soomaaliga ayaa Qabyo ah Mise Far Soomaaliga?

2007-12-23T06:43:00.000-08:00

W/Q Mustafe Aadan Nuur

Waxaan goor barqo ah booqday mareegta redsea-online, may jirin sabab sidaa u muhiim ahayd goortaasi oo aan u yara gaadhay mareegta balse, waxay ahayd uun xiisaha qorista Af Soomaaliga iyo jacayl gaara oo aan u hayo mareegtan. Anigoo dhex mushaaxaya oo ku naaloonaya farshaxanada kala du-duwan ee ku talax tegay farta Soomaaliga iyo qoristeeda iyo gaar ahaan fikradaha ay ku gudbinayaan qalin kooda. Waxaan si mooganni ah oo aan ku talo gal ahayn aan ula kulmay qormo ay ka muuqatay cilmi baadhis iyo xeeldheeri qoraannimo oo gun dheer. Wuxuu ahaa qoraal laga dugsan karo haddii mar uun ay maskaxdaada ku soo dhacdo in ummada Afka Soomaaliga ku hadashaa aanay lahayn aqoonyahano naaqidiyi kara farta ay wax ku qoraan. Waa qoraal uu magaciisu ahaa Qabyannimada afsoomaaliga [waa sida uu u dhignaaye] oo uu qoray qoraa aan u baahnayn in aan halkan iska baro dadka xiiseeya akhriska buuggaagta ku qoran farta Soomaaliga. Waa Ibraahim Yuusuf Axmed “Hawd”. Qoraalka intiisa kale ka akhriso halkan.

Qorista af Soomaaliga ma aha qabyo

2007-12-17T08:18:00.000-08:00

Liibaan Axmed

Waxa aan qormadan ku lafagurayaa dood ku saabsan qabyonimada af Soomaaliga oo qoraaga Ibraahin Yuusf Axmed (Ibraahin Hawd) ku soo bandhigay mareegta red-sea-online.com. Ibraahin wuxuu rumeysan yahay in “ qabyannimada qoraalka af soomaaliga marka aynu ka hadlayno ugu horraynba eedda waxaynu dhabarka u saaraynaa far soomaalida oo aan maalintii la hirgeliyey ka dib wax horumarin ah, wax turxaanbixin ah iyo wax cilmibaadhis ah lagu samayn, hawlahaas oo haddii la qaban lahaa dhaliilo badan oo maanta jira lagu fardaamin lahaa.” Cilmi baaris badan ayaa lagu sameeyey dhinacyo kala duwan oo af Soomaaliga ku saabsan. Waxa jira buug lagu soo ururiyey tixraaca cilmi baarista af Soomaaliga; waxa la soo saaray buuggaa muddo hadda laga joogo dhowr iyo toban sano. In maanta lagu dhiirrado in af Soomaaliga la baro shisheeyaha waxa kaalin weyn ku leh macallin Guush ( B. W. Andrzejewski), Joon Ibraahim Saciid iyo cilmi baareyaal kale. Waxa cilmi baareyaal afeed oo macallin Guush ka mid yahay qireen in af Soomaaligu muddo yar ku gaaray horumar afafka kale ku qaatay dhowr qarni. Taa loolama jeedo in af Soomaaliga dhammaystiran yahay. Ibraahin wuxuu xusay in dhibaatooyinka af Soomaaliga soo foodsaaray ka mid yihiin:
Qoraalka intiisa kale halkan ka akhriso.

Qabyannimada qoraalka af soomaaliga

2007-12-17T08:04:00.000-08:00

Ibraahin Yuusuf Axmed ”Hawd”

Qoraalkani ma ahaa baadhitaan dhammays ah wuxuuse ku kooban yahay waayo’aragnimo toban sano jir ah, waanan hubaa in ay tahay tabasho uu ila qabo qof walba oo af soomaaliga wax ku qoraa.

Qabyannimad qoraalka af soomaaliga marka aynu ka hadlayno ugu horraynba eedda waxaynu dhabarka u saaraynaa far soomaalida oo aan maalintii la hirgeliyey ka dib wax horumarin ah, wax turxaanbixin ah iyo wax cilmibaadhis ah lagu samayn, hawlahaas oo haddii la qaban lahaa dhaliilo badan oo maanta jira lagu fardaamin lahaa. Eeddaas waxaa kale oo qayb ka ah iyada oo aanay maanta jirin hay’ad iyo cid aqoonsi ummadeed haysata oo u xilsaaran xallinta dhibaatooyinka jira.

Qoraalka intiisa kale ka akhriso halkan

Buug Cusub

2007-12-14T07:01:00.001-08:00

Buug labaad baa laga qoray Suugaanta Maxamed Xaashi Dhamac 'Gaarriye'. Buuggaasi oo uu ladhkiisu yahay
Hagarlaawe waxa soo saaray Aftahan publications. Faahfaahintiisana halkan ka akhriso.

Buug Cusub

2007-12-08T11:30:00.000-08:00

Somali-English Phrasebook for Public Service Workers

The first phrasebook of its kind for public service workers, it is structured around five dialogues on housing, policing, health centre, a primary school and law centre contexts. It is aimed to help phrasebook users grasp how words are used in the dialogues. There are two vocabulary lists --Somali-English and English- Somali as well as a list of hundred commonly used verbs--in the phrasebook.

http://www.lulu.com/content/1399328

Ciyaar dhaqameedka Leelogoobalay (Layli Goobalay) oo lagu abaal mariyey Xuska Ciyaaraha Lucca ee sannadlaha ah.

2007-11-25T12:42:00.000-08:00

Waxaa loo aqoonsaday in la siiyo abaal marin gaar ah Jaamac Muuse Jaamac oo dugsiga dhallaanka ee "Rosa Agazzi", Pisa, ka hirgeliyey kulanno ay carruurtu ku baran karto xisaabta sahlan iyagoo ciyaaraya ciyaar-dhaqameedka Afrika ee dhulka Soomaalidu dagto looga yaqaanno Leelogoobalay, ama Layli Goobalay amase Riya ka dhalis.

Aqoonsiga Personalità Ludica dell'Anno (PLdA) oo la siiyo dadka sannadkii tagay kaalmo fiican ka gaysta fidinta iyo horumarinta cayaaraha loo adeegsado waxbarashada iyo kobcinta maskaxda dhallaanka, ayaa sannadkii hore waxaa ku guulaystay xisaab yahan Ennio Peres oo loo aqoonsaday inuu ikhtiraacay ciyaaro maskaxda carbin wanaagsan ku sameeya. Sannadkan waxaa isna ku guulaystay Mauro Gaffo oo ah Isuduwaha Wargeyska Focus Brain Trainer. Qaybta kale ka akhriso halkan.

Hadalku mergi ma wada aha

2007-11-22T09:06:00.000-08:00

Liibaan Axmed, UK

Oraahda "hadal waa margi oo kale…' waxa ay ka mid tahay oraahyada la gaarsiiyey heer maahmaah marka la eego sida loogu hal qabsado. Maahmaahda Soomaaliyeed ee oranaysa 'Soomaalidu been waa sheegtaa beense ma maahmaahdo' ayaa la cuskadaa marka la doonayo in aan wax loo sii fiirsan: miro barde duuduubkaa lagu liqaa!

Dulucda curiskan ma aha in lagu gorfeeyo maahmaahyaha Soomaaliyeed ee baal maray runta. Waxa keliya ee curiskani u kuurgeli doonaa waa in oraahda 'hadal waa margi oo kale…' ay dhab tahay ama in ay iyaduba margi tahay. Qoraalka oo dhan halkan ka akhriso.

MA DHABBAA QABIIL WAA QAB IYO IIL?

2007-11-21T07:00:00.000-08:00

Cabdiraxmaan Faarax "Barwaaqo"

Waraysi uu Cabdulqaadir Xirsi Yamyam siiyey wargeyska la yidhaa ‘Wacyi’oo ka soobbaxay dalka Imaaraadka Carabta bishii May, 2003dii ayuu ku sheegey in dhibaatada u weyn ee maanta dadka Soomaaliyeed haysata uu asalkeedu ka soo jeedo Qabiil. Waxaanu wargeysku soobbandhigey hees uu Yamyam curiyey oo xambaarsan aragtidaa iyada ah. Yamyam oo aragtidaa siifaahfaahinayaa wuxuu yidhi, “Qabiilka markaan micnihiisa furfurno waxaan u kala qaadaynaa labada erey ee kala ah 'qab' iyo 'iil'. Waxa haddaba isweydiin leh sida ay wax uga jiraan aragtidaa iyada ah. Qof ahaan anigu aragtidaa ma qabo kumana raacsani curiyaha. Qoraalkanna waxan ku eegi sidaaanay dhibaatada Soomaali haysataa uga soo jeedin qabiil iyo sida aanay ereyga qabiil uga tafiirmi karin labada erey ee uu Cabdulqaadir sheegey.Waxa kale oo aan ku eegi inaanu ereyga ‘qabiil’ la ujeeddo ahayn magaca Qaabiil sida ku xusan heestaasi. Qoraalka oo dhan ka akhriso halkan

Jawaab: Maxaa Gaarriye Looga Hiilin?

2007-11-18T22:45:00.000-08:00

qalinkii: Mustafe Guuleed Ismaaciil

*Warcelintii 2aad ee qoraalkii ahaa "Maxaa Gaarriye loogu hiilin?"

Marka hore aan soo qadimo CIID MUBAARAK. Marka xiga haddii aan in yar is bidhaamiyo, waxan ahay nin dhalinyaro ah oo deggan magaalada Hargeysa dhawaanna ka qalin jabiyey jaamacadaha dalka. Waxanan ka mid ahay akhristayaasha ku mamay dheehashada websayt-ka Aftahan.org iyo kuwa kale ay gacanta ku hayaan muwaadiniinta reer Somaliland ee Illaahay kartida u dhaliyey.

Subax aan dheerrayn ayaan ku qureecday maqaal ku soo baxay Aftahan.org oo uu qoray nin magaciisa ku soo gaabiyey A. M.Yuusuf cinwaankiisuna ahaa "Maxaa Gaarriye Loogu Hiilin? Qacdii u horreysay ee aan isha ku dhuftayba akhris baan la boobay oo waxan u arkay maqaal ka dhan ah macalinkaygii. Haseyeeshee waan ku hungoobay waanay ii suurto-gali wayday in aan ka bogto nuxurkii maqaalkaasi xambarsanaa. Saddex ilaa afar jeer baan dib u akhriyey, waxbase igagama duxin. Xataa waxan fahmi kari waayey ujeedada guud ee maqaalka. Ma anigaa waalan mise cadan baa laga heesayaa? Qoraaga maqaalku wuxu u eg yahay mid ku wadhwadhay af-Soomaaliga, haddana waxa muuqata in aanu lahayn awoodda uu farriin qoraal ah ku soo gaadhsiin karo qof Soomaaliyeed oo sidayda da' yaraan iyo saboolnimo af isku darsaday. Mise tolow wuxu ugu talo galay akhristeyaal gaar ah oo sheed ka sii fahmi kara waxa uu ka hadlayo? Siday doontaba ha noqotee, caqabadaha iga xanibay fahamka maqaalkan waxa ka mid ahaa:

Qoraalka oo dhan halkan ka akhriso

INA YUUSUF MUXUU ISKU OGYAHAY EE UU KA SII OOYEYAA?

2007-11-18T22:38:00.000-08:00

Waxa qoray Caddaani Ahmed
(Qoraa iyo Hal-abuur Soomaaliyeed)
hargaysa1@hotmail.com

*Warcelintii 1aad ee qoraalkii ahaa "Maxaa Gaarriye loogu hiilin?"

Waxay dhammaan bulshada afka Soomaaliga ku hadasha dhawaan wada daalacdeen buug cusub oo la magac baxay Mahadhada Iyo Waxqabadka Maxamed Xaashi Dhamac "Gaarriye". Waxaanse kusoo baraarugay maanta oo uu ninka layidhaa A. M. Yuusuf shabakadaha Soomaaliyeed ku faafiyey maqaal aad ka dhadhansanayso cuqdad uu ka qabo ninka wax laga qoray iyo qoraaga qaaliga ah ee Soomaali oo dhammi ku dhaadato in uu isku dhereriyo, taasna waxaa iiga markhaati kacaysa isaga oo aan buuggii akhriyin ayuu yidhi waan gorfaynayaa. Waa markii u horreysey ee aan maqlo ama arko qof gorfayn ka sameeya buug aanu akhriyin. Tolow miyaa loo waxyoodey, mise waaba uur-ku-baallahii la sheegi jire? Alla miyuu sugo inta uu buugga akhriyayo. "Allahayow aqoon la'aan ha nagu cadaabin eexna ha nagaga tagin", ayaa lagu ducaystaa. Waxan xilli aan fogeyn akhriyey maqaal uu qoray Ina Yuusuf oo la yidhaa: Miisaanka tallaabada Geela. Mar uu ka hadlayey miisaanka maansadana wuxu yidhi:

"Brofessor Gaarriye, hal tusaale ha i siiyo looga gabay fiicnaan karo: Salaan carrabey, Ina Cabdulle xasan, Qaasin, Qamaan Bulxan, Faarax Shuuriye, iyo in kale oo badan oo aan wada jeclnahay aniga iyo isaguba?" ( A.M.Yuusuf)

Qoraalka oo dhan halkan ka akhriso

Maxaa Gaarriye loogu Hiillin?

2007-11-18T22:34:00.000-08:00

A.M.Yuusuf (Waayeel)

Adigoon ogeyn baan
uurkaaga baadhoo
ula jeeddadaadaan
ka arkaa dhul dheer

Hadraawi: Arag Maqal

AF SOOMAALIGU BA HABEEN uu wada maldahnaa ayuu kaftan u dhiibay qoraagii qoray "Hal Ka Haleel". Barfasoor Gaarriye ayaa Maxamed Baashe ku yidhi, "Maxaad iigu hiilin weyday sidaad Hadraawi ugu hiilisay" (Degelka Ururka Aftahan)? Ogow kaftanku, xididkiisa hoose, waa dhab!

Cabdirraxmaan Faarax (Barwaaqo), muddo dheer ba, waxa uu soo ahaa shamac iskii u shidnaan jiray. Ilays ayuu u soo ahaa dhaqan: -- af hooygii gabay, af uu habeen na u galay. Waa dhaxalreebe aad iigu weyn. Hadda, waxa hawshaas adag ugu soo darsoontay in uu noqdo: "qalin ka afceliyo carrabka aftahankii Soomaalida ee intaa, weligeedba, iska soo lulan jiray uun"! Alleylehe, afmaalkii la qabi jiray; qalinmaal ayaa ka dabo yimi. Barwaaqo, isagu na, waa qoraa u hiilliyay Ustaad Gaarriye. Qoraalka oo dhan halkan ka akhriso

Abwaanka Cudurrada Dadka iyo Duunyada

2007-11-18T19:26:00.000-08:00

Waa gorfayntii Mustafe Xariir

Waxaan soo akhriyey buugga la yidhaa Abwaanka Cudurrada Dadka iyo Duunyada ee uu qoray Cabdiraxmaan Faarax Barwaaqo oo ka kooban saddex boqol iyo konton cudur oo ku dhaca dadka iyo duunyada Soomaaliyeed. Ugu horrayn jeldiga buugga ayaa ah mid soo jiidasho iyo damac xiisadeed huwan oo kugu qasbaaya in aad dhammaan buugga wada hanato. Haddana waxa qiiro ku sii gelinaaya luqada, aftahanimada iyo aqoonta durugsan ee lagu sharxaayo cudurrada ku dhaca dadka, geela, adhiga iyo lo'da.

Qoraalka oo dhan halkan ka akhriso.

Caadooyinka Soomaalida

2007-11-16T08:30:00.000-08:00

Cabdiraxmaan Faarax "Barwaaqo"

Caado waa fal lagu dhaqmo layskana soo gaadho oo ka mid noqda hab nololeed ka bulshada. In la gooyo lama jecla oo waa ta soomaalidu tidhaah, "Caado la gooyaa cadho Alley leedahay." Tii xunse iska dhaafa in gadaal laga raacsho ayey ahayd. Hadal iyo dhammaantii bal aan wax yar dhuganno dhawr caado oo ka mid ah caadooyinka Soomaalida.

Qoraalka oo dhan ka akhriso halkan:

--------------------------------------------------------------------------------

*Qoraalkani wuxu ku soobaxay warsidaha HAL-AQOON Xidhmada I aad, tirsiga 1 aad, Dayr 2000 / Vol.1, No.1, Fall 2000 in haddii ay arkaan uu nabarku bukoonayo. Wiilka uu nabarku bukoodana waxa la yidhaa wuu abloobay.

Maansada Gaarriye iyo Miisaankii uu daah furay

2007-11-11T23:29:00.000-08:00

Liibaan Axmed, London, UK

Dhulka Soomaalida waxaa lagu tilmaamaa qaran gabyaa. Tilmaantaa ma aha mid Soomaalidu isa siisay. Waa wixii dadkii dhulka Soomaalida soc-daalka ku yimid ay ku arkeen Soomaalida. Waxaa dadkaa dhulka Soomaalida u soo socdaalay ka mid ahaa Rijaard Beerton oo Sheekh Cabdalla isu bixiyey. Wuu la yaabay hal-abuurka Soomaalida markii uu yiri: Qoraalka oo dhan ka akhri halkan.

WAA KAN BUUGGII AAN SUGAYEY 24ka SANO1

2007-11-11T22:17:00.000-08:00

Dr. Georgi Kapchits.

Moosko, Nov.28th , 2002

Sannadkii 1978kii saaxiibkay Khaliif Nuur Cali ‘Qonof’ oo waagaas wax ku baraneyey Moosko wuxuu hadiyo ii siiyey sheekada la yidhaahdo "Roots" ("Xididdo") ee uu qoraaga mareykanka ah Alex Haley dib ugu raadraacay asalkiisii. Sheekada wuxuu ku bilaabay sida soo socota: "Early in the spring of 1750, in the village of Juffure, four days upriver from the cost of The Gambia, West Africa, a manchild was born to Omoro and Binta Kinte…By ancient custom, for the next seven days, there was but a single task with which Omoro would seriously occupy himself: the selection of a name for his firstborn son. It would have to be a name rich with history and with promise, for the people of his tribe – the Mandinkas – believed that a child would develop seven of the characteristics of whomever or whatever he was named for." Qoraalka oo dhan ka akhri halkan.